режисерка

Живееме во општество кое се гади од помислата да зборува за проблеми

Интервју со
Дина Дума
1 февруари 2022

„Позитивно тежок“, „Не паметам да сме имале ваков филм“, „Мачен за гледање", „Бавен европски филм“, „Одличен филм за занемарена целна група“, „Браво, вистинско освежување“...  Ова се само дел од коментарите со кои се сретнав додека ги прашував луѓето како го доживеале филмот „Сестри“ на режисерката Дина Дума.

Филм кој ги засега тинејџерите, но и родителите, а на крајот и сите нас, бидејќи во многу ситуации на тинејџерите можеме да ги препознаеме и возрасните.

Овој период на иницијација, за да преминат во светот на возрасните, е исполнет со бунт, експериментирање, slut-shaming, револт, ризик, страв, возбуда, пријателство, желба за слобода, ранливост, потрага по себе...

И во таа потрага, честопати е потребно туѓото прифаќање, потребно е некаде да припаѓаме, потребно ни е да почувствуваме моќ, макар и на кратко, макар таа не била оправдана, логична, потребна...Ова се само мал дел од темите кои филмот ги третира, а за кои разговаравме со режисерката Дина Дума.

Овој нејзин дебитантски долгометражен филм, успеа да го привлече вниманието и на критичарите и публиката. Воедно, остварувањето беше избрано за македонски кандидат на годинашниве „Оскари“, во категоријата интернационален филм, а воедно е и првиот македонски филм што може да се гледа на популарната платформа „Нетфликс".

Повеќе од доволни причини за разговор, а темата која во фокус ги става тинејџерите и нивните проблеми, да биде водечка за месец февруари.

Ако сте го гледале „Сестри“ сигурни сме дека разговорот ќе ве заинтересира, а ако не сте, тогаш можеби ќе ви ја разбуди желбата да го погледнете што поскоро.

Целиот разговор во продолжение:

 

Дина, стивнаа ли впечатоците? Го изгледа ли повторно филмот и како од дистанца ти изгледаат работите што се случуваа изминатиов период?

-Да бидам искрена, не чувствувам дека имам голема дистанца. Од Карлови Вари каде се одржа премиерата, па сè до сега, како да не немав оддишка и сè уште не сум имала време целосно да ги соберам впечатоците. Чувствувам малку замор, но оној позитивен, како конечно да заврши еден процес и може да се продолжи понатаму со следни проекти. Филмот последен пат го изгледав на фестивалот „Браќа Манаки“, и покрај тоа што патував на разни фестивали, не влегував во кино салите да го изгледам, туку одев само на Q&A сесиите и мислам дека секој режисер се чувствува слично. Потребно е да помине повеќе време за да се почувсувува таа дистанца кон создаденото дело, посебно кога станува збор за филм.

Како започнува твојата приказната со филмската уметност?

-Од мала знаев дека имам креативна страна, пишував , а подоцна почнав да се занимавам со фотографија. Татко ми ми купи фото-апарат и така открив дека токму фотографија и сликите се она што ме возбудува и што ме тера да размислувам на различен начин, визуелен начин. Така и дознав дека постои професија што се вика режија/режисер, што се занимава со подвижни слики, што преку нив раскажува приказни. Во тинејџерските денови одлучив дека сакам да се обидам да се запишам на Факултетот за драмски уметности, а ако не успеам, подоцна ќе размислувам. Имав среќа да ме примат на првиот обид, кога имав 18 години. 

Го препозна некој твојот талент, имаше кој да те насочи?

-Не... Моите родители беа изненадени од мојата одлука, посебно што потекнувам од „докторска“ фамилија па им беше неприродно од каде баш јас сакам да се бавам со уметност. Секако ја добив поддршката која ми беше потребна од нив. 

Што значи да се биде кандидат за Оскар?

-Огромна чест е, најчесто дебитантските филмови не се наоѓаат на оваа листа, за тоа одлучува Друштвото на филмски работници и комисија, составена од филмски работници и уметници од други свери. Среќна сум што проценија дека „Сестри“ е соодветен кандидат да ја претставува нашата земја на Оскарите. 

Имаш ли повратна информација од „Нетфликс“, колку луѓе досега го погледнале филмот?

-За жал, сè уште ја немаме таа информација. Но, до сега добивам добар фидбек од публиката, често ми пишуваат по социјалните мрежи, споделуваат позитивни впечатоци, драго ми е што филмот се гледа и го гледаат различни генерации.

Како гледаат родителите на филмот, а како тинејџерите? Имаат ли различни перцепции, со што се среќаваше во таа непосредна комуникација со нив?

-Многу сум среќна што филмот обединува две генерации, можам да кажам дека е мост помеѓу родителите и тинејџерите. Уште кога го правев филмот се надевав дека ќе се случи тоа, но никогаш не може да си сигурен се додека филмот не излезе. 

Низ целиот филм си играш со динамики на моќ, кои се присутни во повеќе општествени сегменти, од политички, преку идеолошки, тенденциозно го правиш тоа и зошто?

-Апослутно тенденциозно. Тоа е сржта на целата приказна и динамика меѓу ликовите. Беше важна за мене, бидејќи дури и на помала возраст сите сме се сретнале со таков тип на моќ преку секојдневните односи. Но, тинејџерски години се клучни за созревање и препознавање на овие проблеми. За жал во нашето општество нема систем кој ќе се бори против овие проблеми и младите немаат алатки и знаење како да се справат со проблемите кои произлегуваат од ваквата токсична атмосфера. 

Која е цената што ја плаќаме за да бидеме прифатени, да почувствуваме дека некаде припаѓаме?

-Тоа чувство на припадност е многу изразено, посебно кај тинејџерите. Јас и мојата кастинг агентка поминавме време со таа возрасна група и слушнавме најразлични приказни, но тоа чувство на припраѓање кон одредено друштво за нив е многу важно и подготвени се буквално на сè за да бидат прифатени од нивните врсници. 

Тинџејџерските години се врзуваат со револт, кој не секогаш умееме да го објасниме, ниту ние, ниту самите тинејџери. Што тебе ти буди револт, и покрај тоа што веќе не си тинејџер, сепак во денешницата во која живееме не може да останеме имуни?

-За жал, многу работи. Понекогаш се каам што останав во оваа држава. Секојдневно, одново и одново се разочарувам. Револт ми буди загадениот воздух, тоа што во Скопје се гради зграда до зграда, што нема зеленило, што нема инфраструктура и ѓубре се фрла на сите страни, се плашам да не ме прегази автомобил на пешачки, политизацијата и корупцијата во секој сегмент на општеството…

Премолчана вистина, односно неправда. Сметаш ли дека тоа може да премине и во начин на живот?

-Апсолутно. Има луѓе што не се осмелуваат да проговорат а одамна не се тинејџери и тоа е многу страшно. Тоа останува како белег во карактерот и нечиј начин на живот. Најтешко е да се говори отворено и потребна е многу голема храброст за тоа. 

Тие себепронаоѓања, ситуации во кои треба да се донесат големи одлуки, носат и трауми...

-За жал, ние немаме култура на одење на психотерапија. Децата ниту во образовниот систем на таа возраст не наоѓаат поддршка и на тој начин се гради општество кое се гади од самата помисла да разговара за своите проблеми, да побара стручна помош, не располагаме со алатки да препознаеме кога нас ни треба разговор со професионално лице, не знаеме да го препознаеме кај себе, ниту кај некој близок за да кажеме и да донесеме одлука дека ни е потребена помош од стручно лице.

Каде ја упатуваш најмногу критиката - кај образовниот систем, родителите, општеството...

-За мене најголемата вина ја има образовниот систем, бидејќи на таа возраст токму тие поминуваат најмногу време со децата. Пред нивните очи се случуваат проблемите, а тие свесно одлучуваат дека нема да навлегуваат во нив, дека е тоа премногу работа, веројатно се и премалку платени за тоа. Родителите не можам да ги обвинам, иако и тие имаат дел од вината, но имаат друга борба, тие се борат со егзистенцијални проблеми, веројатно работат и по две работи за да донесат леб на маса, и немаат време да се посветат колку што би требало на децата.

Но, помеѓу тие две, материјалното и може да биде надоместливо, но времето посветено на децата не...

-Точно, но многу често не препознаваат дека децата имаат проблем, бидејќи проблемот се случува онлајн, виртуелно.

Виртуелни проблеми, а се сурова реалност...

-Да, баш така, но проблемот е што ние не сме ни свесни колку виртуелниот свет има влијание врз тинејџерскиот светоглед. Јас првпат кога отворив социјални мрежи, не беа воопшто вака развиени. Денеска секој лајк значи многу, значи вреднување, а секој негативен коментар е „крај на светот“. За возрасните тоа може да звучи смешно, но за тинејџерите воопшто не е смешно. Многу често ми кажуваат пријатели кои имаат деца на таа возраст, дека забележуваат избришани слики на профилот и тогаш знаеш дека нешто се случило во светот на невните деца, дека има проблем. 

Со оглед на тој виртуелен свет, како само еден сегмент од нашето секојдневие, сметаш ли дека слободата денес е привидна категорија?

-Тинејџерите треба да имаат слобода, затоа што тоа ќе им даде чувство дека стануваат независни. Никако не сметам дека „гушење“ е продуктивно, напротив, затоа и мислам дека има начини како да се постигне тој баланс помеѓу родителот и детето. Инаку, не сме слободни, сè додека имаме телефони и сме зависини од нив, не сме слободни, ние сме затвореници.  

Заедништво односно солидарност во зло е уште една од темите кои ги поттикнуваш, а се среќваат често кај тинејџерите. Само кај нив го гледаш ова, или сметаш дека е дел од човековата природа? 

-Во конкретниов случај, тие се другарки, секогаш една за друга до одреден момент. После несреќата тие повеќе не се другарки, но засекогаш се осудени да бидат заедно поради тој инцидент и токму затоа е и насловот на филмот. И оттаму пак, не можеме да зборуваме за безусловно пријателство или љубов, бидејќи тоа е наметнато.

Отворено ги поставуваш нештата, кои во реалноста се мошне различни од она што сме имале шанса да го прочитаме порано во тинејџерските списанија - од тоа што е другарство, до првото сексуално искуство итн. Нема розови очила...

-Ми беше важно да го отворам тинејџерскиот свет онаков каков што е, без маски без криења. За да се постигне ефектот на реализам и публиката навистина да ги почувсувува проблемите на тинејџерите, ми беше важно да нема разубавување ни во приказната и ситуациите, ни во пристапот на визуелно раскажување. 

И без морализирање.

-Точно. Затоа што за мене и ликот на Јана не е негативец, не можам да ја осудам. Таа е млада и допрва треба да ги почувствува последиците од нејзините дела. Сè тоа што ѝ се случува и што го прави, не е затоа што таа е лош човек, туку таа созрева на различен начин и реагира на различен начин од Маја. Знам многу такви личности, што се смениле токму после негативни случувања предизвикани од нив, но знам и многу кои останале исти и дури и како возрасни „булираат“.

Се одлучи за отворен крај, кој според коментарите кои јас ги слушнав, од една страна се толкува како одлично решение, а од друга страна, како недоволно храбро, односно остава впечаток на недоволно поентирање кое гледачот го очекува. Која е твојата страна од приказната, зошто се одлучи за таков крај?

-Искрено, имавме снимено различни верзии на крајот, но за мене, секогаш кога ќе ја пуштевме сцената во базенот, тоа беше катарзата, тоа беше крајот. Ликот на Маја тука ја враќа внатрешната сила која ја има изгубено, се соочува со својот најголем проблем и ужасната тајна која ја дели со Јана, се соочува со другарката што ја има изгубено, за мене не беше важно дали ќе признае, дали ќе оди во полиција. Оваа реакција ми беше важна да ја постигнам и кај гледачот, да му ја разбудам фантазијата или пак да го налутам со крајот, тоа е легитимна емоција. И драго ми е што различно се доживува крајот, бидејќи тоа и беше целта - секој различно да го доживее. Што и да се следуваше после таа сцена, за мене ќе беше непотребно дообјаснување и банализирање на целиот филм.

Некој што не е од Скопје, може и да не препознае дека филмот е комплетно снимен во главниот град. Одевте на таа карта на непрепознавање на градот, бидејќи ова е универзална приказна која се случува секаде, или имавте и некоја поинаква идеја?

-Веќе ми е здодеано да го гледам Скопје само низ призма на Дебар Малло, кое да е мошне атрактивно за снимање, но не е само тоа Скопје. Од тој аспекти сакав да ја прикажам и другата страна на градот. А истовремено, приказната е толку универзална, што немаше потреба и не трпеше да прикажуваме споменици или обележја, за да кажеме каде се случува.

Ако филмот е надградба на режисерот, што ти донесе тебе ова остварување?

-Овој филм за мене е зреење. Дефинитивно е нешто најзрело што сум го направила до сега. Претходно сум правела кратометражни филмови и тоа секако не може да се спореди. Но, од аспект на тоа како луѓето реагираат на филмот, дека буди емоција, социјално е ангажиран, тоа можам да го препишам на зреењето. Не само мое, туку и на една генерација на филмски уметници со кои работам уште од студентските денови. 

Колку се гледаш себеси како тинејџерка во филмот? 

-Јас можам да се пронајдам во ликот на Маја, во мојте тинејџерски години. Се случуваа различни ситуации и неправди кога бев јас средношколка и често сум била пасивен гледач на ситуациите. Кога во моето училиште се случи сличен инцидент како во филмот, и јас бев од тие кои не направи ништо за да се спречи оцрнувањето на девојката. 

Но, од друга страна, не ни помислив дека можам да се обратам кај психолог или педагог во моето училиште, за да кажам дека моја другарка има сериозен проблем и во тој контекст повторно ќе посочам на образовниот систем. Моите пријатели и јас сме поминувале низ разни ситуации, но со проблемите сме се справувале сами и никогаш не сме побарале помош затоа што сме знаеле дека нема да ја добиеме. 

Тие искустваа те дефинираа во каков човек?

-Тинејџерските години се клучни кога се формираш како карактер. Мене лично ми требаше да се навраќам на одредени ситуации и да се редифинирам, но од мојте средношколски денови поминаа 10 години и секако дека сега сум сосема друг човек. 

Влезе веќе во нова креативна тема?

-Да, но премногу е рано за споделување.

Колку креативниот процес ти помага да видиш до каде си со себеси?

-Има метафизика во тој креативни процес, за мене секое филмско остварување значи некое осврнување кон некој дел од мене, бидејќи се што создавам доаѓа од некое мое лично искуство и потребно е многу себеспознавање. Потребно ми е време за да можам да артикулирам зошто сум одбрала конкретна тема, конкретни карактери и ситуации и какво лично значење има тоа за мене како автор. 

Тежок е тој поглед во огледало?

-Секако, но е многу потребен за понатамошно развивање како автор како и препознавањето на предностите и мааните на уметничкото дело. 

Девојките во филмот пренесуваат мошне автентична емоција, а посебно фасцинира фактот што не се актерки. Како тие гледаат на филмот сега, сте разговарале ли?

-Нив целото снимање им беше адреналинско возење, а откако го погледнаа филмот, дури сега можат некако да почнат да зборуваат за тоа искуство и што за нив значи. Некои работи им изгледале поинаку кога сме ги снимале отколку сега на екран. И за нив претставува едно зреење и се радувам што сум можела да им влијаам во тој период на развој, да разговараме за проблемите на нивната генерација за кои никој претходно не разговарал со нив. Да бидат гласноговорници на својата генерација.

Сметаш ли дека филмот заслужува да биде дел од образовната програма, тука мислам и на училиштата, но секако и медиумите? Дали можеби некој веќе те контактираше? 

-Искрено се надевам дека филмот ќе стане дел од образовната програма. Имам фидбек и од образовната фела, но немам конкретна информација дека тоа ќе се случи.  

 
За вас што сè уште не сте го погледнале, филмот „Сестри“, во текот на февруари ќе биде дел од програмата на Кинотека на Македонија, со неколку проекции (линк).
 
Објавено:
1 февруари 2022
Прочитано:
618 пати