Ова беше македонско порцеланско ремек-дело: Достојно за кралици, денес историја

Во средината на 20 век, Велес се стекнува со една од најзначајните индустриски институции во Македонија, Порцеланска фабрика, позната под името Југопорцелан „Борис Кидриќ“, подоцна само „Порцеланка“. Овој гигант на керамички дизајн и производство работи речиси пет децении, остави незаборавен белег на македонската индустрија и стана еден од најрепрезентативните извозни брендови по Втората светска војна.

Родена во социјалистичка индустрија

Фабриката е основана во 1954 година, како дел од индустрискиот развој во социјалистичка Југославија, со цел да произведува висококвалитетен порцелан за домаќинство и декорација. Нешто подоцна, во 1955 година, фабриката поставува важен пресврт, таму е вработен еден од првите индустриски дизајнери во Југославија, Милан Терзиовски, што значи дека Велешка „Порцеланка“ станува и сценографија на раѓањето на индустрискиот дизајн во регионот.

Во самите почетоци на нејзиното постоење, фабриката презема и дел од активностите на национализираната керамичка фабрика „Вила Зора“, со што се зацврстува како централна точка на порцеланската индустрија во Велес.

Производство и светски пазар

Во периодот од 1950-тите до 1990-тите години, Велешка „Порцеланка“ произведува широк спектар на порцелански предмети: сервиси за кафе и чај, ручни сервиси, украсни керамички предмети и функционални порцелански садови. Особено се ценети сервиси со 18-каратно злато и богата декорација, кои биле развивани по тек на познати европски модели, вклучувајќи и оние инспирирани од венецијански серии.

Тие сервиси не само што исполнувале потребите на домаќинствата, туку често биле дел и од меѓународните саеми, на пример познато е дека поранешниот југословенски претседател Јосип Броз Тито лично нарачал сервис кој сега се наоѓа на изложба во Загреб, што го докажува квалитетот и угледот на велешкиот порцелан.

Фабриката вработувала до 4.000 работници во својот најсилен период и производела милиони предмети што завршиле во семејните домови низ цел свет, што сведочи за навистина широкото распространување и значење на порцеланот од Велес.

Дизајн и уметност

Еден од најпознатите аспекти на Велешка Порцеланка е уметничкиот дизајн, кој често бил нешто што го издвојувало од сериското производство. Колекциите биле оформени од експерти, дизајнери и декоратери како Драгица Сузана Зафирова, Тодор Јованов и други – кои ги комбинирале традиционалните мотиви со современи форми и техники.

Работата на оваа фабрика е толку значајна што на неодамнешната изложба „Порцеланови луѓе“ беа изложени над 300 предмети, дизајни и оригинални модели, како дел од културното наследство на Велес и на Македонија, потсетување на деновите кога порцеланот беше индустриска и уметничка гордост.

Квалитет и пазар

Порцеланските предмети произведени во Велес биле високо ценети на базарите благодарение на нивниот квалитет и дизајн. Позлатените сервиси со прилагодени мотиви и сложени декорации биле барани од купувачи кои барале производи што се и функционални и уметнички вредни. Владата и индустриските партнери ги промовирале овие предмети и на меѓународни изложби, што придонело за нивниот углед и извезување.

Пад и денешен статус

Како и многу други индустриски претпријатија во поранешна Југославија, „Порцеланка“ доживува своја криза на почетокот на 1990-тите и во 2003 година формално престанува да работи под тој концепт. Денеска фабриката постои како руина, но меморијата за нејзината продукција живее низ предметите и изложбите што беа организирани за нејзиното историско наследство.

Во 2016 година се потпиша договор со индиска групација за рестартирање на производството, но во нови рамки и со други производи, што укажува на обиди за повторно оживување на индустрискиот потенцијал на локацијата.

Културно значење

Иако денес фабриката не работи во оригиналниот формат, предметите и дизајните што излегле од неа се вредни артефакти на индустрискиот дизајн и керамичката уметност. Иницијативите за нивно изложување и потенцијална трајна поставка ги нагласуваат нивниот историски и културен значај како сведоштво за период кога Велес беше еден од централните керамички центри во регионот.

Н.Т