Идејата дека човекот може да создаде сопствен, затворен свет – самодоволен, контролиран и одвоен од природата – со децении ја инспирира научната фантастика. Но, во раните 1990-ти, оваа визија излезе од страниците на книгите и стана реален експеримент. Под огромна стаклена купола во пустината на Аризона, група луѓе се обиде да одговори на едно клучно прашање: дали човештвото е подготвено да живее надвор од Земјата?
Проектот започнал кон крајот на 1980-тите, кога во пустината Сонора започнала изградбата на комплекс од футуристички стаклени и метални структури. По четири години работа, се појавил уникатен архитектонски систем – целосно затворен, без размена на воздух со надворешната средина. Целта била да се создаде минијатурна верзија на Земјата, саморегулирачка биосфера во која луѓето ќе можат да преживеат користејќи ги само ресурсите што сами ќе ги создадат.
Овој амбициозен проект бил наречен „Биосфера 2“, симболично означувајќи го како втор екосистем по планетата Земја. Под куполата биле изградени сложени системи за вода, воздух и температура, вклучително и огромни механизми што функционирале како „бели дробови“ за регулирање на притисокот и гасовите. Сè било дизајнирано со една цел – да не постои никаква зависност од надворешниот свет.
Внатрешноста на комплексот била поделена на неколку различни еколошки зони, познати како биоми. Во нив се симулирале различни природни средини – од тропски шуми и мочуришта до пустини и океан со корален гребен. Покрај природните екосистеми, постоеле и простори наменети за човечки живот и производство на храна.
На крајот на септември 1991 година, осум учесници – четири жени и четири мажи – влегле во овој затворен свет, заедно со илјадници видови растенија и животни. Нивната задача била едноставна во теорија, но сложена во пракса: да преживеат две години, произведувајќи сопствена храна и одржувајќи го екосистемот во рамнотежа.
Животот под куполата брзо се покажал како предизвик. Исхраната главно се базирала на растителни култури како ориз, сладок компир, банани и папаја, додека месото било реткост. Недостатокот на калории довел до значително губење на телесна тежина кај сите учесници, иако подоцнежните анализи покажале подобрување на нивното здравје и метаболизам. Сепак, чувството на постојан глад било неизбежно.
Покрај физиолошките предизвици, се појавиле и неочекувани биолошки проблеми. Многу од внесените животински видови не успеале да преживеат, додека некои инсекти, како лебарките, неконтролирано се размножиле. Рамнотежата на екосистемот се нарушила, а паразитите почнале да ги загрозуваат земјоделските култури.
Еден од најсериозните проблеми бил постепениот пад на нивото на кислород. За нешто повеќе од една година, концентрацијата се намалила до ниво споредливо со високи планински предели, што предизвикало замор, проблеми со спиењето и намалена концентрација кај учесниците. Подоцна било утврдено дека почвените микроорганизми и хемиските реакции со градежните материјали го апсорбирале кислородот, создавајќи неочекуван дисбаланс.
Во меѓувреме, изолацијата почнала да влијае и врз меѓучовечките односи. Тимот се поделил во две групи со различни ставови околу тоа како треба да се управува со експериментот. И покрај конфликтите, учесниците продолжиле да соработуваат, свесни дека нивната меѓусебна зависност е клучна за опстанок.
По две години, во септември 1993 година, вратите на куполата конечно се отвориле. Експериментот завршил со мешани реакции. Додека некои научни резултати биле вредни, јавноста го доживеала проектот како неуспех, особено откако било откриено дека во одреден момент морало да се интервенира со дополнителен кислород однадвор.
Денес, комплексот е дел од научни истражувања под раководство на Универзитетот во Аризона и служи како лабораторија за изучување на екологијата и климатските промени. Но, неговото вистинско наследство е пораката што ја остави зад себе: дека дури и со најнапредна технологија, човекот останува длабоко зависен од природните системи што често ги зема здраво за готово.
Еден од учесниците по излегувањето од куполата забележал нешто што можеби најдобро ја сумира суштината на експериментот – дека надворешниот свет, со сета своја хаотичност и изобилство, изгледа сосема поинаку кога ќе сфатите колку е тешко да се создаде дури и мала верзија од него.
Н.Т