ЦРВЕН АЛАРМ: Кои материјали го шират пожарот, а кои го сопираат?

Но тука треба да се направи важна разлика, материјал што „не гори“ не значи автоматски дека целата конструкција е отпорна на пожар

Пожарот во една зграда не зависи само од тоа каде избувнал, туку и од тоа што има околу него. Материјалите од кои се направени фасадата, изолацијата, ѕидните облоги, таваните, подовите и внатрешните елементи можат значително да влијаат врз тоа колку брзо ќе се развива пожарот, колку топлина ќе се ослободи, колку чад ќе се создаде и дали пламенот ќе остане локализиран или ќе се прошири на други делови од објектот. Затоа во современата архитектура изборот на материјал не е само прашање на естетика, енергетска ефикасност или цена. Тој е и прашање на пожарна безбедност.

Но тука треба да се направи важна разлика, материјал што „не гори“ не значи автоматски дека целата конструкција е отпорна на пожар. Во пожарната безбедност се разликуваат најмалку две клучни работи, реакција на пожар и отпорност на пожар.

Реакцијата на пожар кажува како самиот материјал придонесува кон развојот на пожарот, дали лесно се пали, колку топлина ослободува, колку пламен се шири и дали создава запаливи капки или честички. Отпорноста на пожар, пак, се однесува на тоа колку долго еден градежен елемент, на пример ѕид, плоча, врата или конструкција може да ги задржи своите функции кога е изложен на пожар.

Во европскиот систем за класификација на реакцијата на пожар, градежните производи се распоредуваат во класи A1, A2, B, C, D, E и F. На врвот се A1 и A2, а кон F перформансите се влошуваат.

Класата A1 е наменета за производи со практично занемарлив придонес кон пожарот, додека A2 означува производи со многу ограничен придонес. Класите B и C се однесуваат на производи со ограничена реакција на пожар, D и E на материјали со поголем придонес, а F е најниската класа во оваа скала. Европската регулатива ги поврзува овие класи со конкретни тестови за негорливост, топлина на согорување, ширење на пламенот и други параметри.

Тоа значи дека кога архитект, инженер или инвеститор избира материјал, не би требало да прашува само „Дали овој материјал гори?“, туку многу попрецизно: „Како се однесува овој материјал кога ќе биде изложен на пожар и како неговото однесување влијае врз целиот градежен систем?“

Најчесто меѓу материјалите со најдобро однесување при пожар се минералните и неорганските материјали. Бетонот, циглата, каменот и стаклото, во зависност од конкретниот производ, дебелина и систем, не се однесуваат како горливите органски материјали. Особено важна улога има минералната волна, која се користи како топлинска и акустична изолација и може да има многу висока класа на реакција на пожар. Но и тука не треба да се генерализира, пожарната класа мора да се гледа за конкретниот производ и неговата конкретна примена, а не само според името на материјалот.

Од другата страна се наоѓаат материјали со органска структура, меѓу кои се дрвото, одредени пластики и полимерни изолации. Тие се горливи, но тоа не значи дека секоја нивна употреба претставува неприфатлив ризик. Современото инженерство не се обидува едноставно да го исфрли секој горлив материјал од зградите. Наместо тоа, се користат конструктивни решенија, заштитни слоеви, противпожарни бариери и тестирани системи за да се контролира начинот на кој материјалот се однесува во реалниот објект.

Токму изолацијата е една од најважните теми во оваа приказна. Во современата архитектура се користат различни видови термоизолација, а некои од нив се базираат на полимерни материјали. Експандираниот полистирен, екструдираниот полистирен и полиуретанските системи имаат различни карактеристики и не треба да се ставаат во една иста категорија.

Кај пенестите пластични изолации, пожарната безбедност не се решава само со изборот на плочата. Важни се дебелината, фасадниот систем, заштитниот слој, прекините на фасадата, противпожарните бариери и начинот на вградување. NFPA, на пример, посочува дека кај пенестите пластични изолации се користат специфични барања за термичка бариера, ограничување на ширењето на пламенот и тестирање на целиот фасаден систем.

Ова е исклучително важно бидејќи материјалот не функционира сам.

Една фасада може да има изолација со одредена пожарна класа, но ако целиот фасаден систем содржи други компоненти кои придонесуваат кон ширење на пожарот, резултатот може да биде различен од очекуваниот. Затоа современите стандарди сè почесто се фокусираат не само на поединечниот производ туку и на однесувањето на составениот систем.

Посебно опасна може да биде вертикалната фасада. Ако пожарот од прозорец или друг отвор излезе кон надворешната страна на објектот, фасадните материјали и шуплините во системот можат да влијаат врз брзината со која пламенот се движи нагоре. Тука улога имаат и таканаречените противпожарни прекини, кои треба да го ограничат ширењето на пожарот низ фасадната конструкција.

Друг материјал кој често погрешно се доживува како автоматски безбеден е дрвото. Дрвената конструкција е горлива, но масивното дрво не се однесува исто како тенка дрвена облога или лесен дрвен елемент.

При пожар, површината на масивниот дрвен елемент се јагленисува, а создадениот јагленест слој може да ја забави понатамошната деградација на внатрешниот материјал. Тоа е една од причините зошто инженерите можат прецизно да го моделираат однесувањето на одредени масивни дрвени конструкции при пожар. Но тоа не значи дека дрвото е негорливо и не значи дека секоја дрвена конструкција има иста пожарна безбедност.

Уште поголем проблем може да бидат некои пластични и композитни материјали кога се користат на фасади или во ентериери без соодветна пожарна заштита. Одредени полимери можат брзо да ослободат топлина, а при горење може да се создаваат големи количини чад и опасни продукти на согорување. Затоа пожарот не треба да се оценува само според тоа колку брзо материјалот се запалува. Чадот е исто така критичен фактор.

Во реален пожар, видливоста може драматично да се намали, а токсичните продукти од согорување можат да станат сериозна опасност за луѓето пред пламенот физички да стигне до нив. Европската класификација затоа покрај основната класа користи и дополнителни ознаки за создавање чад и запаливи капки или честички.

Тука доаѓаме до уште една важна архитектонска заблуда: материјалот што не гори не значи дека пожарот нема да се прошири.

Пожарот може да патува преку различни патишта, фасадни шуплини, инсталациски канали, вентилациони системи, вертикални шахти, отвори околу цевки и кабли, врати и други продори низ пожарноразделни елементи. Ако тие места не се правилно решени, дури и многу добри материјали можат да бидат дел од систем кој не го ограничува пожарот доволно долго.

Затоа една од најважните идеи во современата пожарна безбедност е компартментализацијата. Зградата се дели на пожарни сектори така што пожарот, топлината и чадот не можат лесно да преминат од еден дел во друг. Огноотпорните ѕидови и плочи, противпожарните врати и правилно обработените продори на инсталации имаат задача да го забават ширењето и да создадат време за евакуација и интервенција.

И токму времето е можеби најважниот збор во пожарната архитектура.

Добро проектирана зграда не мора да „го победи“ пожарот веднаш. Таа треба да го забави доволно за луѓето да излезат, за пожарникарите да интервенираат и за конструкцијата да ги задржи потребните функции во предвидениот период.

Затоа бетонскиот ѕид, на пример, не е важен само затоа што самиот материјал тешко гори. Важно е дали конкретниот ѕид како конструктивен елемент има потребната пожарна отпорност. Истото важи за челичната конструкција: челикот не гори како дрвото, но на високи температури ја губи носивоста, па челичните елементи често се заштитуваат со противпожарни облоги или премази.

Ова покажува зошто прашањето „Кој материјал е најбезбеден?“ нема еден едноставен одговор.

Најбезбедна не е нужно зградата во која се користат само материјали со најдобра индивидуална реакција на пожар. Најбезбедна е зградата во која материјалите, конструкцијата, фасадата, пожарните сектори, инсталациите, евакуациските патишта и системите за детекција и гасење функционираат како еден проектиран систем.

Тоа е и причината зошто пожарната безбедност треба да се решава уште во фазата на архитектонскиот проект, а не кога зградата е веќе изградена.

Изборот на фасада, изолација, кровен систем, ентериерни облоги и материјали за конструкцијата треба да биде поврзан со конкретната намена, висината и геометријата на објектот, бројот на корисници, можностите за евакуација и локалните прописи. Особено кај високите згради, болници, хотели, трговски центри и објекти со голема концентрација на луѓе, последиците од погрешен избор можат да бидат многу поголеми.

Затоа „негорлив материјал“ не треба да биде маркетиншка фраза, туку проверена техничка карактеристика. Производот треба да има соодветна класификација, а уште поважно, треба да биде употребен во систем и на начин за кој е проектиран и тестиран.

На крајот, пожарната безбедност во архитектурата не е приказна за тоа кои материјали се „добри“, а кои се „лоши“. Таа е приказна за контролата на ризикот. Бетонот, каменот, циглата и минералните материјали можат да дадат одлична основа за пожарна безбедност; дрвото и одредени полимерни материјали бараат прецизно проектирање и соодветна заштита; а фасадите и композитните системи мора да се оценуваат како целина, а не само според еден слој.

Најголемата грешка е да се избере материјал затоа што е евтин, убав или енергетски ефикасен, а пожарната безбедност да се разгледува подоцна.

Добрата архитектура не прашува само „Како ќе изгледа зградата?“ или „Колку енергетски ќе троши?“ Туку и „Што ќе се случи со неа кога ќе се појави пожар?“

Токму таму започнува вистинската архитектонска одговорност.