Во поранешна Сојузна Федеративна Република Југославија, Македонија беше препознаена како стратегиски важна област за развој на текстилната индустрија, сектор што не само што создаваше работни места, туку и логистички и иновативни капацитети со значајно влијание на поширокиот југословенски и европски пазар.
Индустриска експанзија под социјализмот
По Втората светска војна, југословенската централизирана индустриска политика се фокусираше на развој на клучни сектори, меѓу кои и текстилната индустрија, со цел да се премости традиционалното занаетчиско производство кон модерно машинско производство. Во периодот од 1947 до 1953 година, околу 16,7% од вкупните индустриски инвестиции во Македонија беа насочени токму во текстилниот сектор, најавувајќи почеток на масовна индустријализација на овој дел од економијата.
Дел од оваа стратегија беше изградбата на големи производствени капацитети како што беше „Памучна индустрија Македонка“ во Штип отворена во 1950 година, со напредни машини увезени од Велика Британија, која подоцна стана еден од главните центри на производство во регионот.
Големи фабрики и нивната улога
Текстилните концерни во Македонија, како: Тетекс (Тодор Чиповски Мерџан) производител на волнени производи во Тетово,
Македонка, фабрика за памук и текстилни предива во Штип, Нонча Камишова (Свилара) фабрика за свила во Велес,
бea столбови на југословенската индустрија за производство на ткаенини и облека. Тие не само што ги снабдуваа домашните пазари со широк спектар од производи, туку и учествуваа во регионалните пазарни синџири што опфаќаа цела федерација.
Во својата најсилна фаза, Македонка вработуваше околу 6.000 луѓе само во Штип, огромна бројка за град од околу 50.000 жители, што ја прави една од најзначајните текстилни фабрики во Југославија и показател на индустриската централизација на производство во Македонија.
Од регионален кон меѓународен пазар
Македонските текстилни гиганти не функционираа изолирано, тие беа дел од пошироката југословенска експанзија на индустријата што вклучуваше и колективни активности на извоз. Додека детални податоци за конкретни светски договори од тоа време се ретки, познато e дека репутацијата на југословенскиот текстил, вклучително и македонски производи билe познати по врвен квалитет, достапност и конкурентност на пазарите во Европа и пошироко, со значителни испораки во Источна Европа и делови од западните пазари.
Историски извори укажуваат дека македонските фабрики имаа углед кај западноевропските комитенти пред транзицијата кон пазарна економија во 1990‑тите, особено во производство на делови и готови текстилни производи, благодарение на стабилни и квалитетни редовни испораки.
Жените, работната сила и социјалниот контекст
Текстилниот сектор во Југославија, и особено во Македонија, беше силно зависен од женската работна сила, со проценки дека 96% од работниците во фабриките биле жени, што го прави овој сектор не само индустриски, туку и социјално значаен во обликувањето на економската улога на македонските жени во втората половина на 20‑от век.
Падот и трансформацијата по распадот на Југославија
Падот и трансформацијата по распадот на ЈугославијаРаспадот на СФРЈ во почетокот на 1990‑тите создаде пресвртница за македонската текстилна индустрија. Со губење на традиционалните југословенски и европски пазари, многу гиганти како Македонка постепено престанаа со работа, а многу поголеми системи се распаднаа или беа приватизирани.
Во последните децении, текстилниот сектор во сега веќе самостојна Македонија се реструктуираше и се разви во голем број помали компании, со околу 35.000 до 36.000 вработени, овој сектор и понатаму останува втор по големина индустриски сегмент во земјата.
Современа улога и експорт
Денес, македонската текстилна индустрија е насочена кон извоз, со над 93% од производството организирано според системот Cut, Make & Trim (CMT) за странски пазари. Главни дестинации за извоз се земји од ЕУ предводени од Германија, но и Грција, Холандија, Италија, Велика Британија, Австрија, Швајцарија, Бугарија и Данска.
Покрај тоа, македонските производствени погони работеле за големи светски брендирани имиња како Versace, Diesel, Gucci, Gerry Weber и други, што ја утврдуваат позицијата на земјата како сериозен играч во глобалните синџири за производство на облека.
Македонската текстилна индустрија, од скромни почетоци во поранешна Југославија, преку период на масивна индустријализација и застапеност на регионалниот пазар, се разви во конкурентен сегмент на светската текстилна сцена. Историјата на гигантски фабрики како Македонка, Тетекс и Свилара покажува моќни примери на индустриската мобилизација и социјалната распределба на работната сила, додека денешниот извозно ориентиран сектор ја продолжува традицијата на производство за глобалниот пазар — иако со многу, многу помал обем отколку во времето на СФРЈ.
Небојша Толески