Погледнете внимателно некој стар европски град. Не мора да биде Париз, Виена или Прага. Доволно е да прошетате низ било кој историски центар изграден пред еден век. Ќе забележите нешто необично, дури и најобичните предмети изгледаат како мали уметнички дела.
Уличните часовници имаат раскошни метални орнаменти. Фонтаните се украсени со скулптури. Одводните цевки завршуваат во форма на фантастични животни. Железните огради се обликувани како чипка од метал. Дури и уличните светилки изгледаат како да припаѓаат во музеј.
Потоа погледнете ги современите градови.
Часовниците се сведени на круг и две стрелки. Одводите се обични метални цевки. Светилките се стандарден столб со LED светилка. Речиси сè е поедноставено до својата најосновна функција.
Токму оваа трансформација денес е една од најжестоките архитектонски дебати во светот, дали современото општество ја жртвуваше убавината во име на ефикасноста?
Архитектите ова прашање го поставуваат веќе повеќе од половина век, но социјалните мрежи повторно го вратија во фокусот. Илјадници фотографии споредуваат историски детали со нивните современи верзии, отворајќи дискусија што навидум изгледа едноставна, но всушност допира до самата суштина на архитектурата.
Во текот на 19 и почетокот на 20 век, голем дел од јавната инфраструктура се изработувала рачно. Каменоресци, ковачи, скулптори и мајстори работеле на детали кои денес речиси исчезнале од градската средина. Не затоа што биле неопходни, туку затоа што се верувало дека градот треба да биде убав дури и во своите најобични елементи.
Архитектурата тогаш не се сфаќала само како изградба на објекти. Таа претставувала културна порака.
Зградите, мостовите, парковите и улиците биле физички израз на идентитетот на едно општество. Дури и најмалите детали имале симболика и карактер. Орнаментите не биле само декорација, тие биле доказ за вештината, времето и посветеноста вложени во создавањето на јавниот простор.
Промената започнува по Втората светска војна.
Европа и голем дел од светот се соочуваат со огромна потреба за брза обнова. Потребни биле милиони станови, патишта, јавни објекти и инфраструктура. Во такви услови украсите станале луксуз што многу градови не можеле да си го дозволат.
Паралелно со тоа се појавува модернизмот, архитектонско движење кое верувало дека формата треба да ја следи функцијата.
Еден од највлијателните архитекти на модерната, Ле Корбизје, сметал дека архитектурата мора да биде рационална, чиста и ослободена од непотребна декорација. Наместо орнаменти, во фокусот доаѓаат геометријата, конструкцијата и функционалноста.
Набргу потоа познатата изрека на архитектот Лудвиг Мис ван дер Рое – „Less is more“ („Помалку е повеќе“) станува своевидна филозофија на модерната архитектура.
И навистина, современиот дизајн донел бројни предности.
Објектите станале побрзи и поевтини за изградба. Одржувањето се намалило. Материјалите станале поиздржливи. Градовите можеле побрзо да растат и да одговорат на потребите на населението.
Но критичарите тврдат дека во тој процес нешто важно било изгубено.
Тие велат дека градовите постепено почнале да изгледаат слично еден на друг. Наместо локален идентитет, се појавила глобална униформност. Стаклени фасади, бетонски површини и минималистички форми почнале да се повторуваат од Њујорк до Токио.
Архитектонскиот критичар Роџер Скрутон еднаш напиша дека „луѓето природно тежнеат кон убавина, а не само кон функционалност“. Според него, градовите не треба само да функционираат, туку и да инспирираат.
Интересно е што оваа дебата денес ја потврдуваат и бројни психолошки истражувања.
Научниците откриваат дека луѓето значително попозитивно реагираат на средини богати со детали, текстури и визуелна разновидност. Истражувањата покажуваат дека историските квартови често создаваат поголемо чувство на припадност, сигурност и емоционална поврзаност отколку стерилните модерни простори.
Тоа не значи дека секоја стара зграда е добра, ниту дека секоја современа е лоша.
Напротив.
Денес многу од најдобрите архитекти во светот се обидуваат да најдат рамнотежа меѓу двете филозофии. Наместо да копираат историски стилови, тие повторно внесуваат внимание кон деталите, материјалите и човечката димензија на просторот.
Така се појавува нов тренд во архитектурата познат како „human-centered design“ или дизајн насочен кон човекот.
Целта не е враќање во минатото, туку создавање современи објекти кои повторно ќе имаат душа, карактер и емоција.
Затоа прашањето не е дали старите часовници биле поубави од денешните, ниту дали украсените одводи биле подобри од модерните цевки.
Вистинското прашање е дали современата архитектура може повторно да ја пронајде рамнотежата помеѓу ефикасноста и убавината.
Бидејќи градовите не се само места во кои живееме. Тие се простори што секојдневно влијаат врз нашето расположение, идентитет и чувство за припадност.
А можеби токму затоа оваа дебата никогаш нема да заврши. Зашто зад неа не се крие само архитектурата, туку и едно многу човечко прашање, дали во светот на брзината и практичноста сè уште има место за убавината?
Н.Т