Овде кај нас имаме длабоко вкоренета противречност. Од една страна, од жените се очекува да изгледаат уредно, негувано и привлечно. Од друга страна, кога жената ќе вложи повеќе внимание во својот изглед, кога ќе носи впечатлива облека, ќе се шминка, ќе се грижи за косата или ќе развие препознатлив личен стил, често се соочува со сомнеж во сопствената компетентност, интелигенција или професионалност.
Токму тука се отвора една од најинтересните теми и пресекот меѓу психологијата, социологијата и модата односно зошто во Македонија „средена жена“ сè уште толку често се доживува како помалку сериозна?
Но, ова не е само локален феномен. На Балканот, а особено во традиционалните средини, ваквите перцепции имаат свои специфични културни корени.
Психолозите одамна предупредуваат дека физичкиот изглед игра значајна улога во начинот на кој луѓето формираат прв впечаток. Американскиот психолог Гордон Олпорт уште во минатиот век објаснува дека луѓето често носат заклучоци за карактерот на една личност врз основа на ограничени визуелни информации.
Токму поради тоа, жените кои се естетски впечатливи неретко стануваат жртви на таканаречениот „ефект на ореол“, но и на неговата спротивност. Додека кај некои луѓе привлечноста создава позитивни претпоставки, кај други може да предизвика сомнеж дека изгледот е единственото нешто што жената го поседува.
Психологот Сузан Фиск, една од најцитираните истражувачки во областа на социјалната перцепција, со години укажува дека жените честопати се оценуваат според две категории или компетентност и привлечност. Проблемот настанува кога општеството несвесно ги поставува овие категории како спротивставени, како да не можат да постојат истовремено.
Со други зборови, колку повеќе една жена изгледа гламурозно, толку повеќе некои луѓе имаат тенденција да ја потценуваат нејзината интелектуална или професионална вредност.
Во Македонија ова добива дополнителна димензија поради културниот контекст.
Социолозите забележуваат дека балканските општества долго време биле обликувани од патријархални модели во кои женската скромност се поврзувала со моралност, а нагласената естетика со суета, површност или желба за привлекување внимание.
Иако денес живееме во значително помодерно време, многу од тие вредносни рамки продолжуваат да опстојуваат во колективната свест.
Така се создава чудна ситуација. Ако жената не вложува во својот изглед, може да биде обвинета дека е запоставена. Ако вложува премногу, може да биде обвинета дека е површна.
Францускиот социолог Пјер Бурдје ова би го објаснил преку концептот на симболички капитал. Според него, изгледот не е само естетска категорија, туку и форма на општествена моќ. Начинот на кој се облекуваме испраќа пораки за статус, културен капитал, самодоверба и позиција во општеството.
Токму затоа женската естетика честопати предизвикува силни реакции. Не затоа што станува збор за шминка, фризура или облека, туку затоа што тие елементи комуницираат самодоверба и видливост.
А видливата жена историски отсекогаш била предмет на поголема контрола и критика.
Во светот на модата оваа појава одамна е препознаена. Британската модна критичарка Робин Гиван пишува дека жените во јавниот живот често се принудени постојано да балансираат меѓу авторитетот и привлечноста, бидејќи секое отстапување од таа невидлива граница може да стане причина за осуда.
Тоа се гледа и кај успешните деловни жени, политичарки, адвокатки или професорки. Нивната облека многу почесто се анализира отколку облеката на нивните машки колеги.
Ако носат впечатливи модни комбинации, се поставува прашањето дали се доволно сериозни. Ако се облекуваат премногу едноставно, се поставува прашањето дали имаат доволно харизма и лидерски капацитет.
Истражувањата на Универзитетот Принстон покажуваат дека луѓето формираат прв впечаток за личноста во рок од неколку секунди. Во тие неколку секунди изгледот станува моќен фактор во проценката на компетентноста, доверливоста и интелигенцијата.
Проблемот е што тие проценки многу често се засноваат на предрасуди, а не на реални информации.
Во македонски контекст особено е интересен феноменот на таканаречената „казна за женственост“. Жената која јасно ја истакнува својата женственост преку стилот понекогаш се соочува со поголем скептицизам отколку жена која визуелно се вклопува во традиционалните претстави за сериозност.
Но современата психологија покажува дека не постои никаква врска меѓу интелигенцијата, професионалноста и начинот на облекување.
Личниот стил не е доказ за плиткост. Напротив, во многу случаи тој претставува форма на самоизразување, креативност и самосвест.
Модата одамна не е само прашање на трендови. Таа е визуелен јазик преку кој луѓето комуницираат со светот.
Не е во прашање зошто некои жени избираат да бидат средени, туку зошто дел од општеството сè уште чувствува потреба да ја доведува во прашање нивната сериозност поради тоа.
Во едно модерно и демократско општество, професионалната вредност на една жена не треба да се мери според висината на потпетиците, брендот на чантата или интензитетот на карминот. Таа треба да се мери според нејзините знаења, способности, резултати и карактер.
Сè додека женската естетика продолжува да се третира како доказ за несериозност, наместо како личен избор, ќе продолжиме да зборуваме не толку за модата, колку за подлабоките форми на мизогинија што сè уште постојат во современото општество.
Небојша Толески