Додека Србија има дизајнери кои редовно се појавуваат на светските модни недели, Хрватска разви стабилна модна индустрија со силно присуство на регионалниот пазар, а дури и помалите балкански земји успеваат да создадат препознатливи брендови со меѓународен потенцијал, Македонија веќе со години се обидува да одговори на едно непријатно прашање или зошто нашата мода не успеа да ја достигне регионалната видливост што некогаш ја ветуваше?
Проблемот секако не е во талентот. Македонија отсекогаш имала креативни дизајнери, квалитетни текстилни работници и долгогодишна традиција во конфекциското производство. Проблемот лежи во нешто многу подлабоко, во недостатокот на континуитет, стратегија и индустриско размислување.
Кога се анализираат најуспешните модни приказни на Балканот, речиси секогаш се забележува една заедничка карактеристика. Зад секој успешен бренд стои долгорочна визија. Не станува збор само за добра колекција или успешна ревија. Станува збор за градење систем што може да опстане со години.
Примери
Во Србија, на пример, модната сцена создаде неколку брендови кои со децении успеваат да одржат присуство на пазарот. Во Хрватска, модата постепено стана дел од пошироката креативна индустрија што ги поврзува туризмот, културата и дизајнот. Дури и во Словенија, каде пазарот е значително помал од многу европски држави, модните брендови многу порано ја сфатија важноста на позиционирањето, дигиталната комуникација и извозниот потенцијал.
Во Македонија, пак, со години преовладуваше моделот на краткорочни успеси. Се појавуваа талентирани дизајнери, организираа впечатливи ревии, создаваа интересни колекции, а потоа по неколку сезони исчезнуваа од сцената. Наместо градење брендови, често се градеа индивидуални приказни зависни од ентузијазам и моментална инспирација.
Модните аналитичари одамна предупредуваат дека најголемиот проблем на малите модни пазари не е креативноста, туку одржливоста. Светската мода одамна не функционира како уметност сама по себе. Таа е сложена индустрија која бара финансиско планирање, маркетинг, логистика, производство, комуникација и меѓународна стратегија.
Токму тука Македонија со години го губеше чекорот.
Дополнителен проблем е што домашниот пазар е мал. Во земја со ограничен број купувачи на дизајнерска мода, брендовите не можат да опстанат ако се потпираат исклучиво на локалната публика. Затоа речиси сите успешни светски модни куќи размислуваат глобално уште од самиот почеток.
Анализа: Македонската мода во споредба со балканската – каде згрешивме?
Во Македонија, многу дизајнери останаа заробени во локалната рамка.
Покрај тоа, модата кај нас долго време беше третирана како настан, а не како индустрија. Се вложуваше во ревии, медиумска експонираност и поединечни проекти, но многу помалку во развој на бренд, извозни стратегии и долгорочна пазарна експанзија.
Постои уште една димензија на проблемот. Балканските земји кои успеаја да изградат посилни модни сцени создадоа екосистем. Таму постои соработка меѓу модните брендови, медиумите, фотографите, стилистите, маркетинг-агенциите и институциите. Во Македонија таквиот систем никогаш целосно не се разви.
Но во оваа прилично сложена слика постои и исклучок што вреди да се анализира.
Ако се бара пример за бренд кој успеа да го задржи континуитетот, да инвестира во развој, да гради препознатлив визуелен идентитет и да размислува долгорочно, тогаш неизбежно се доаѓа до ELENA LUKA.
Она што го издвојува брендот не е само дизајнот. Многу поважно е што зад него стои модел на работа кој повеќе потсетува на светските модни куќи отколку на типичните регионални брендови. Наместо да функционира сезонски и импулсивно, брендот со години гради конзистентна стратегија, инвестира во продукција, визуелна комуникација, ревии, нови технологии и развој на производите.
Во време кога голем број локални модни приказни останаа ограничени на домашниот пазар, ELENA LUKA успеа да изгради регионално и меѓународно присуство. Особено значајно е проширувањето на пазарите на Блискиот Исток, вклучувајќи ги Дубаи и Доха, пазари кои важат за едни од најконкурентните кога станува збор за луксузната и дизајнерска мода.
Тоа не се случува случајно.
Во светската модна индустрија успехот на нов пазар речиси секогаш е резултат на јасна визија, детално истражување, адаптација кон различни културни контексти и долгорочна посветеност. Токму тие елементи се препознаваат во стратегијата на брендот.
Уште поважно, ELENA LUKA континуирано вложува во развој на нови концепти, иновативни решенија и проширување на модното искуство надвор од класичната дизајнерска рамка. Во време кога многу брендови се борат за опстанок, токму инвестициите во иднината се покажуваат како најголемата разлика меѓу оние што траат и оние што исчезнуваат.
Талентот никогаш не бил проблем
Но дали имаме доволно системско размислување, долгорочна визија и подготвеност модата да се третира како сериозна индустрија, а не само како креативен израз.
Историјата на светските модни куќи покажува дека најголемите брендови не станале големи затоа што имале најдобри колекции во една сезона. Тие станале големи затоа што успеале да создадат континуитет.
А токму континуитетот е она што најмногу ѝ недостигаше на македонската мода во последните две децении. Да, финансиите се една од најголемите пречки, текстилна индустрија- моден дизајнер сведена на нула, државата нема слух за инвестиции во овој сегмент… и така во круг со децении. Но приказната овде не застанува, има уште многу нешта кои треба да се кажат, но за тоа во наредните наши изданија.
Додека не се промени тој начин на размислување, Македонија ќе продолжи да создава талентирани дизајнери. Но тешко дека ќе создава доволно големи модни системи способни да се натпреваруваат со најдобрите во регионот и пошироко.
Небојша Толески