Во земја во која речиси секој има мислење за тоа што е „убаво“, „пристојно“ или „модерно“, парадоксално е што вистинската индивидуалност во облекувањето ретко станува доминантна појава.
Македонија има модни дизајнери, модни куќи, креативци и авторски колекции кои можат да стојат рамо до рамо со многу регионални и европски брендови, но сепак на улиците најчесто доминира истата визуелна формула или во „превод“ истите кроеви, истите бои, истите брендови и истата желба да не се биде премногу различен од околината.
Па, дали македонската мода е жртва на конформизмот? Еве го нашето гледиште:
Конформизмот, според социолозите, претставува тенденција поединецот да ги прифаќа ставовите, однесувањата и вредностите на мнозинството за да избегне отфрлање или критика. Кога оваа појава се пренесе во модата, резултатот е средина во која луѓето почнуваат да се облекуваат не според сопствениот вкус, туку според она што се смета за општествено прифатливо.
Американскиот социолог Дејвид Рисман уште во минатиот век зборуваше за феноменот на „other-directed society“ или општество во кое луѓето постојано се ориентираат според мислењето на другите. Токму во тоа многумина го препознаваат и македонскиот моден пејзаж.
Стравот од издвојување
Во големите светски метрополи индивидуалноста често се наградува. Во помалите средини, пак, различноста неретко се коментира.
Македонија со децении функционира како општество во кое колективниот поглед има големо влијание врз личниот избор. Од најрана возраст се учиме да не отстапуваме премногу од нормата. Во таква средина и модата станува инструмент на прилагодување, а не на самоизразување.
Психолозите одамна утврдиле дека човекот има природна потреба да припаѓа на група. Но кога потребата за прифаќање станува посилна од потребата за автентичност, се создава култура на визуелна униформност.
Не е случајно што во Македонија често може да се слушне реченицата: „Што ќе кажат луѓето?“ Ова можеби повеќе од кој било моден тренд влијае врз начинот на облекување.
Сепак- модата како статус, а не како идентитет
Францускиот социолог и филозоф Пјер Бурдје сметал дека вкусот не е само личен избор, туку и средство преку кое луѓето го покажуваат својот општествен статус.
Во Македонија модата често функционира токму така.
Наместо да биде начин за изразување на индивидуалноста, таа неретко се претвора во средство за покажување припадност кон одредена група, финансиска состојба или социјален круг.
Затоа многумина полесно ќе купат парче со препознатливо лого отколку авторски дизајн кој нема глобална етикета, иако можеби е поквалитетно изработен или покреативно осмислен. На тој начин брендот станува побезбеден избор од оригиналноста.
Зошто сите изгледаат слично?
Зошто сите изгледаат слично?Ако внимателно се анализираат урбаните средини во Македонија, ќе се забележи дека доминираат неколку естетски шаблони.
Причините се повеќеслојни.
Прво, социјалните мрежи создадоа глобализирана естетика во која милиони луѓе гледаат исти инфлуенсери, исти трендови и исти комбинации.
Второ, брзата мода ги демократизираше трендовите, но истовремено ја намали разновидноста.
Трето, економската неизвесност ги прави луѓето повнимателни кон модните експерименти. Кога буџетот е ограничен, повеќето избираат „сигурни“ парчиња наместо нешто што би можело да предизвика реакции.
Резултатот е визуелно униформност.
А што се случува со македонските дизајнери?
Е токму тука приказната станува особено интересна.
Македонија има дизајнери кои создаваат авторска мода, развиваат сопствени естетики и вложуваат огромна енергија во конструкција, крој, избор на материјали и рачна изработка. Проблемот неколку пати сме потенцирале дека не е во недостатокот на креативност.
Проблемот е што авторската мода бара публика подготвена да излезе од зоната на комфор.
Многу македонски дизајнери создаваат автентични парчиња кои носат јасен авторски печат, но тие често се соочуваат со пазар кој е посклон кон сигурни избори отколку кон модна авантура.
Конформизмот не ги оттурнува луѓето од домашната мода затоа што таа е неквалитетна. Напротив. Често причината е што авторскиот дизајн бара одредена храброст. Бара носителот да биде забележан.
А многумина сè уште повеќе сакаат да се вклопат отколку да се издвојат.
Културолошкото наследство на „не биди различен“
Во западните модни центри индивидуалноста долго време се смета за вредност.
Во голем дел од Балканот, пак, културолошкиот модел долго време бил поинаков. Скромноста, умереноста и вклопувањето во заедницата биле општествено пожелни особини. Овој модел не исчезнува преку ноќ.
Тој се пренесува низ генерации и влијае дури и врз изборот на облека.
Затоа често се случува креативно модно решение да биде опишано како „премногу“, додека конвенционалното решение се смета за „убаво“.
Што велат најголемите модни мислители?
„За да бидеш незаменлив, мора секогаш да бидеш различен“, велела Коко Шанел.
Ив Сен Лоран еднаш изјавил дека модата избледува, но стилот е вечен.
А според легендарната Миуча Прада, најголемиот непријател на стилот е стравот.
Сите овие мисли водат кон ист заклучок, модата не напредува преку повторување, туку преку храброст.
Дали работите се менуваат?
И покрај силното влијание на конформизмот, последните години се забележуваат позитивни промени. Новите генерации сè повеќе патуваат, следат глобални трендови и се отворени кон различни естетики. Домашните дизајнери добиваат поголема видливост преку дигиталните платформи, а сè повеќе луѓе почнуваат да ја препознаваат вредноста на авторскиот дизајн.
Но промената е бавна. Менталитетот се менува многу побавно од трендовите.
Додека мнозинството продолжува да ја доживува модата како средство за прифаќање, а не како средство за самоизразување, конформизмот ќе остане силен фактор во обликувањето на стилот.
Но секој пат кога некој ќе избере авторско парче наместо безбедна копија, кога ќе одбере сопствен стил наместо туѓо мислење, тогаш модата престанува да биде униформа и повторно станува тоа што отсекогаш требало да биде, форма на лична слобода.
Небојша Толески