Терминот „анатемисана архитектура“, „проколната или вознемирувачка архитектура“ не е официјален архитектонски правец, но сè почесто се користи во современиот визуелен и културен дискурс за да се опишат објекти што предизвикуваат нелагодност, збунетост или силна естетска поларизација.
Во суштина, станува збор за архитектура која се движи меѓу три паралелни значења: интернет-феномен, историски отфрлена архитектура и митологизирани „проколнати“ градби.
Интернет-феномен: „проколната архитектура“
Во дигиталната култура, „анатемисана архитектура“ најчесто се однесува на објекти кои изгледаат нелогично, вознемирувачки или како архитектонски грешки.
Овие примери често стануваат вирални како „мемиња“ (интернет шеговити слики/содржини) затоа што создаваат ефект на „визуелен парадокс“ (ситуација каде формата не одговара на логиката) и „когнитивна дисонанца“ (психолошки конфликт помеѓу она што го гледаме и она што логички го очекуваме).
Типични примери се скали што завршуваат во ѕид, прозорци без функционален простор, балкони без пристап или хаотични доградби кои ја кршат архитектонската логика.
Архитектура што општеството ја „анатемисало“
Вториот контекст е историски и припаѓа на архитектонската критика. Ова се објекти кои во своето време биле силно отфрлени од јавноста, иако подоцна добиле нова вредност.
Тука спаѓаат:
„Центар Жорж Помпиду“ во Париз, кој при отворањето бил доживуван како индустриски објект или „рафинерија“, поради експонираната конструкција и инсталации.
„Градска куќа Бостон“, која често е наведувана како еден од најконтроверзните примери на јавна архитектура во САД.
И „Кула Монпарнас“ во Париз, која и денес е предмет на естетска критика кај дел од јавноста.
Во оваа категорија особено важен е и „брутализмот“, архитектонски правец кој се развива во повоениот период како дел од модернизмот. Карактеристичен е по употребата на „суров бетон“, „изложена конструкција“ и „монолитни форми“.
Иако денес се смета за значаен дел од архитектонската историја, брутализмот со децении бил поврзуван со „ладна“ и „нехумана“ естетика.
Митологизирана архитектура: „проколнати“ градби
Третиот слој на „анатемисана архитектура“ се однесува на објекти околу кои се создадени легенди и митови.
Најпознат пример е „Куќа Винчестер мистерија“ во САД, позната по лавиринтската структура, скали што водат никаде и врати што се отвораат кон празни ѕидови.
Друг пример е „Тврдина Бхангар“ во Индија, која во локалниот фолклор е поврзана со легенди за проклетство и се смета за едно од најмистериозните напуштени места.
Овде доминираат поимите како „урбана легенда“, „фолклор“, „мистицизам“ и „напуштени градби“.
Брутализмот како „анатемисана“ архитектура
Иако не е исто што и интернет-феноменот, брутализмот често се вбројува во категоријата „анатемисана архитектура“ поради силната јавна реакција што ја предизвикал. А ние имаме доста бруталистички градби во Скопје.
Архитектонскиот историчар „Кенет Фрамптон“ укажува дека негативната перцепција кон брутализмот не е само естетска, туку и културна и политичка. Во многу случаи, овие објекти биле симболи на социјална држава, јавни институции и модернизација, но подоцна биле прочитани како симбол на бирократија и урбана депресија.
Овој процес покажува дека поимите како „јавна перцепција“, „културна интерпретација“ и „социјално отфрлање“ играат клучна улога во тоа дали една архитектура ќе биде прифатена или „анатемисана“.
Архитектурата како огледало на општеството
„Анатемисаната архитектура“ не е стил, туку културен феномен кој се движи помеѓу три нивоа: интернет визуелни парадокси, историски отфрлени модернистички објекти и митологизирани „проколнати“ градби.
Заедничко за сите нив не е формата, туку реакцијата што ја предизвикуваат.
Тие откриваат дека архитектурата никогаш не се чита само како физички објект, туку како културна меморија и урбан идентитет на општеството што ја набљудува.
И токму затоа, она што една генерација го нарекува „грдотија“, следната може да го нарече наследство.
Н.Т