Кога Македонија произведуваше сопствена ткаенина: што навистина се криеше зад македонскиот текстил во Југославија

Во периодот 1947–1953 година, околу 16,7 проценти од вкупните индустриски инвестиции во Македонија биле насочени кон текстилната индустрија, според истражување посветено на развојот на македонскиот текстил во СФРЈ

Пред да стане земја на конфекциски погони за странски брендови, Македонија имала нешто што денес речиси целосно го нема, сопствена текстилна база. Се произведувале предива и ткаенини, се ткаело, белело, боело и печатело, се создавале сопствени дезени, а во најголемите комбинати процесот можел да заврши со готова облека. Колку навистина бил квалитетен тој материјал и дали можеме да зборуваме за „македонска ткаенина“?

Кога денес ќе се каже „македонска текстилна индустрија“, најчесто се мисли на конфекција. Фабрика која добива ролна ткаенина од странство, крои, шие и готовиот производ го испраќа назад кај странскиот нарачател.

Но тоа не било секогаш така.

Во првите децении по Втората светска војна, Македонија била дел од големиот процес на индустријализација на Југославија. Токму текстилот бил меѓу секторите во кои државата вложувала значителни средства. Во периодот 1947–1953 година, околу 16,7 проценти од вкупните индустриски инвестиции во Македонија биле насочени кон текстилната индустрија, според истражување посветено на развојот на македонскиот текстил во СФРЈ. 

Резултатот бил создавање на големи индустриски капацитети.

„Тетекс“, од волна до готова облека

Во Тетово во 1951 година започнува приказната на „Тетекс“. Прво била пуштена предилницата за волнена преѓа, во која работеле 37 луѓе. Само три години подоцна започнало производството во ткајачницата, а во 1955 година бил пуштен и погонот за апретура на ткаенини.

Во 1963 година „Тетекс“ влегува и во конфекциско производство, а во 1968 година во трикотажа.

Со тоа се создава нешто што денес е реткост во Македонија, вертикално интегриран текстилен систем од предиво, преку ткаенина, до готов производ. Документацијата на Македонската берза го опишува „Тетекс“ токму како производител со четири вертикално поврзани фабрики, предиво и волница, ткаенини и ќебиња, конфекција и трикотажа. 

Во својот производен асортиман имал предива за модни ткаенини, трикотажни и теписки предива, како и ефектни предива. 

А тоа е важна разлика.

„Направено во Македонија“ тогаш не значело само зашиено во Македонија. Во дел од производството значело дека текстилниот материјал бил создаден во самиот производствен систем.

„Македонка“, фабриката што произведувала и дизајнирала ткаенини

Ако постои еден пример кој особено силно ја руши претставата дека македонските фабрики во Југославија биле само шивачници, тоа е „Македонка“ од Штип.

Фабриката била замислена како голем капацитет за преработка на памук. Предилницата започнала со работа во 1952 година, ткајачницата била додадена во 1955, а во 1957 година биле додадени и капацитети за доработка. Со текот на времето „Македонка“ произведувала предиво, сирова ткаенина и готов производ. 

Но можеби најинтересниот податок е друг.

Фабриката имала сопствено одделение за дизајн на ткаенини.

Според истражувањето за историјата на текстилот во Штип, на почетокот од развојот можеле да создадат најмногу околу 30 дезени, но до 1971 година дизајнерскиот оддел достигнал 400 различни дезени и дизајни. 

Тоа е можеби еден од најважните податоци за македонската текстилна историја.

Затоа што покажува дека не станувало збор само за фабрика која произведувала метри платно.

Постоела и идеја за тоа како платното ќе изгледа.

Во еден сочуван запис за „Македонка“ од 1979 година се наведуваат памучни и други предива, сурови, белени, боени, печатени и дезенирани ткаенини, како и постелно платно, поплин за кошули и други производи. Во истиот документ се наведува и извоз во земји од Западна и Источна Европа, Африка, Азија и САД. 

Тоа е многу поинаква слика од денешната претстава за Македонија како земја која главно ја врши последната фаза од текстилното производство.

Но, дали македонската ткаенина била навистина квалитетна?

Тука одговорот мора да биде попрецизен.

Да, имало сериозни и технолошки развиени производни капацитети. Но не значи дека секоја македонска ткаенина била врвен квалитет.

Постојат и директни сведоштва од луѓе кои работеле во тогашниот сектор дека памучните ткаенини на „Македонка“ не биле секогаш со висок квалитет. Истовремено, тие ткаенини се користеле за производство на сезонски модели кои се продавале низ цела Југославија и се извезувале и во странство. 

„Македонка“ имала сопствено предење, ткаење, доработка и дизајн. „Тетекс“ имал комплетен циклус од волнено предиво до ткаенина и конфекција. А во Велес постоел уште еден важен сегмент, свилата.

Македонија имала и своја индустрија за свила

Во 1950 година во Велес започнала со работа Свиларската индустрија „Нонча Камишова“.

Ова не била мала работилница.

Во официјален извештај за работата на комбинатот од 1958 година се наведуваат свилен конец, свилени суровини, боени и печатени ткаенини од природна и вештачка свила, како и ткаенини произведени од различни видови предиво и конфекција од отпадоци. Во тој период комбинатот имал 1.198 вработени, 517 мажи и 681 жена. 

Тоа значи дека приказната не била само памук и ткаенина или волна и штоф.

Постоел и систем поврзан со свила, боење и печатење.

Од каде доаѓала суровината?

Ова е уште една работа која често се губи кога се зборува за „домашно производство“.

Не значи дека секое влакно било произведено во Македонија.

„Македонка“ била поврзана со преработката на памук, а истражувањата забележуваат дека памук се одгледувал во Штипскиот регион и во други делови на тогашната земја. 

Кај „Тетекс“, пак, основната суровина била волна, но комбинатот користел волна од повеќе извори, вклучително и од странство. Денешната документација на компанијата наведува дека историски се користела сурова волна од различни извори, меѓу кои Русија и Австралија. 

Затоа е попрецизно да кажеме дека Македонија имала сопствено производство на текстилни материјали и ткаенини, но не била целосно самодоволна во сите суровини.

И тоа е нормално за една индустриска економија.

А што се случи?

Распадот на Југославија ја прекина логиката врз која бил изграден најголемиот дел од системот.

Македонските фабрики повеќе немале единствен југословенски пазар. Голем број фабрики и капацитети за производство на предива и ткаенини згаснале, а индустријата постепено се поместила кон конфекцијата.

Студијата за македонската текстилна индустрија го опишува токму тој процес, во првата деценија на XXI век секторот повторно станал значаен работодавец и извозник, но производството на облека било многу позастапено, додека производството на предива и ткаенини опаднало поради гасењето на голем број претпријатија по распадот на Југославија. 

Македонија не го изгуби шиењето. Го изгуби голем дел од текстилот зад шиењето.

Денешниот македонски текстилен сектор сè уште има значителна индустриска база и извозен потенцијал. Според Invest North Macedonia, секторот денес има околу 800 активни компании и вработува околу 36.000 луѓе, но неговите главни предности се поврзани со искусна работна сила, флексибилност, кратки рокови и производство за меѓународни клиенти. 

Тоа е сосема различен производствен модел од оној на големите југословенски комбинати. Денес можеме да бидеме одлични во изработката на туѓ дизајн од туѓ материјал. Но тоа не е исто што и да имаш: свое предиво, своја ткаенина, свој дезен, своја конструкција, свој моден производ.

И затоа приказната за „македонската ткаенина“ е поважна од носталгијата

Најголемата вредност на македонската текстилна индустрија од југословенскиот период можеби не била во тоа што секој произведен материјал бил луксузен.

Била во знаењето и инфраструктурата. Имало предилници. Имало ткајачници. Имало погони за доработка. Имало боење и печатење. Имало дизајнерски оддели. Имало моделари и конструктори. Имало конфекција.

Имало огромен број работници кои го знаеле целиот производствен процес.

А во „Македонка“, на пример, бројот на сопствени дезени стигнал до 400 во 1971 година. 

Тоа е знаење кое денес не може едноставно да се купи со нова машина.

Зошто од земја која некогаш имала предилници, ткајачници, дизајнери на ткаенини, сопствени дезени, свила, волна и памук, денес во голема мера станавме земја која ја изработува облеката, но не и материјалот од кој таа облека е направена?“

Одговорот лежи во распадот на големиот југословенски пазар, преструктуирањето на индустријата, исчезнувањето на дел од големите интегрирани комбинати и промената кон извозно ориентирана конфекција.

Но историјата покажува и нешто друго, Македонија еднаш веќе знаела како да создаде сопствен текстилен синџир.

Прашањето е дали некогаш повторно ќе сака да го направи тоа.