Во периодот меѓу двете светски војни, Скопје доживува значајна архитектонска трансформација. Градот постепено се отвора кон европските модернистички тенденции, а новата урбана класа нарачува домови кои не се само место за живеење, туку и архитектонска изјава за модерност, стил и културна припадност. Токму во тие години, во скопската населба Дебар Маало се појавуваат низа индивидуални куќи со современ архитектонски јазик, кои и денес претставуваат важен дел од урбаното наследство на градот.
Еден од најинтересните примери од тој период е куќата на Зденка Буста, изградена во 1936 година. Објектот е дело на познатиот архитект Јан Дубови, кој го проектирал во 1935 година, во соработка со инженерот Михаил Матвејев. Куќата била изградена како индивидуална семејна резиденција за сопственичката Зденка Буста и претставува редок и вреден пример на модерна архитектура во Скопје со суптилни експресионистички елементи.
Архитектонски, објектот се издвојува по својот скулптурален изглед и внимателно моделиран волумен. Особено впечатлив е аголниот дел на куќата кој е заоблен, што создава динамична форма карактеристична за модернистичките архитектонски експерименти од тоа време. Овој мотив е дополнително нагласен со едноставен полукружен декоративен елемент изработен од ковано железо, кој внесува дискретна уметничка нота во фасадата.
Куќата е развиена на три нивоа – сутерен, приземје и кат со поткровје. Таа е меѓу ретките објекти во Скопје од тој период кои биле изведени со рамни кровови, архитектонско решение што во 1930-тите претставувало јасен знак на модернистичка ориентација. На горното ниво била предвидена и рамна тераса, што дополнително ја нагласувало хоризонталната композиција на објектот.
Внатрешната организација на просторот е решена со современ концепт за тоа време. Во куќата се влегува преку централен скалишен простор кој води кон овално дизајниран гардеробер и ходник, околу кои се распоредени станбените простории. Вертикалната комуникација кон катот и подрумот е решена со дополнителен скалишен систем.
Во подрумскиот дел се наоѓале технички и сервисни простории, меѓу кои просторија за централно греење, како и простор наменет за перење и сушење алишта – решение што сведочи за современиот начин на организирање на домаќинството во тоа време.
Конструктивно, куќата е изградена во масивен систем. Темелите и подрумските ѕидови се изведени од набиен бетон, додека ѕидовите на приземјето и катот се од тула врзана со варов малтер. Меѓукатната конструкција помеѓу подрумот и приземјето е армирано-бетонска, додека плочата меѓу приземјето и поткровјето е ребреста армирано-бетонска. Овие конструктивни решенија биле типични за модерната архитектура од 1930-тите и обезбедувале стабилност и функционалност на објектот.
Фасадата на куќата е обработена со прочистена геометриска декорација, карактеристична за модернистичкиот израз. Волумените се дополнително нагласени со внимателна употреба на боја. Дел од фасадните површини, како влезната партија и зоните околу прозорците на приземјето, биле истакнати со потемни тонови, додека останатите површини биле посветли, создавајќи суптилна игра на светлина и форма.
Влезните скали биле изработени од вештачки мермер, додека надворешната столарија првично била од борово дрво со заштитни дрвени ролетни на високо приземје. Внатрешната столарија била изработена од сув чам, а подовите во дел од просториите биле решени со паркет и патос од дрвени даски.
Куќата е поставена како слободностоечка градба во двор, што било типично за елитните семејни куќи од тој период во Дебар Маало. Парцелата е оградена кон улицата со метална ограда поставена врз низок бетонски ѕид, а влезните порти се изработени од ковано железо. Дворниот простор содржи декоративно зеленило и дрвја, а денес е поделен на преден и заден двор.
Во текот на годините објектот претрпел повеќе интервенции. Дел од рамната тераса на поткровјето била затворена и претворена во поголем поткровен простор, а северниот балкон бил продолжен по целата должина на куќата. Од јужната страна била изменета и застаклената веранда на приземјето, која е затворена и поврзана со дворот преку нови скали. Фасадата повеќепати била обновувана, но секогаш била задржана карактеристичната двобојна обработка.
Последната поголема реконструкција е извршена во 2018 година, кога фасадата била изолирана и обработена со нов систем на термоизолација, а надворешната столарија била заменета со ПВЦ прозорци и ролетни. И покрај овие интервенции, куќата и натаму ја задржува својата основна архитектонска автентичност.
Поради својата архитектонска, историска и естетска вредност, куќата на Зденка Буста денес има заштитен статус како значајно културно наследство со режим на заштита од втор степен, додека нејзината контактна зона е под трет степен на заштита. Стручните препораки упатуваат дека при идни интервенции треба да се почитува оригиналниот архитектонски карактер на објектот и да се зачува неговата автентичност.
Со својата модернистичка елеганција и скулптурална форма, оваа куќа претставува редок архитектонски сведок на едно време кога Скопје го градел својот модерен урбан идентитет. Таа и денес стои како тивок, но моќен потсетник на архитектонската визија од 1930-тите, период кога приватните домови биле вистински лаборатории на модерната архитектура.
Извор и фото: Мониторинг на македонското модернистичко наследство