Ова е веќе феномен! Со децении тивко ја обликува македонската потрошувачка култура, а особено модната сцена. Тој не е поврзан со квалитетот, цената или дизајнот. Станува збор за длабоко вкоренето уверување дека она што доаѓа однадвор автоматски е подобро од она што се создава дома.
Во Македонија честопати се случува фустан произведен во Париз, Милано или Истанбул да биде перципиран како повреден од идентичен или дури поквалитетен производ создаден во Скопје, Штип или Битола. Тоа не е само модно прашање. Тоа е социолошки, психолошки и економски феномен кој со години влијае врз развојот на домашната модна индустрија.
Зошто Македонците толку лесно му веруваат на странското, а толку тешко на сопственото?
Модата како симбол на статус, а не само на стил
Модата како симбол на статус, а не само на стилФранцускиот социолог Пјер Бурдје уште во 20 век објаснува дека луѓето не купуваат производи само поради нивната функционалност. Тие купуваат симболи. Според неговата теорија за културен капитал, луѓето преку облеката, брендовите и естетиката испраќаат порака за својата општествена позиција.
Токму тука започнува проблемот.
Во земји со помала економска моќ и долга историја на транзиција, странските брендови често се доживуваат како доказ за успех. Не затоа што секогаш се подобри, туку затоа што симболизираат припадност кон „поголемиот свет“. Со други зборови, купувањето странска мода честопати не е рационална одлука, туку психолошка.
Транзицијата создаде генерации кои веруваат дека вредноста доаѓа однадвор
Транзицијата создаде генерации кои веруваат дека вредноста доаѓа однадворПо распадот на Југославија, Македонија влезе во долг период на економска и институционална несигурност. Во деведесеттите години, кога домашната индустрија се распаѓаше, а западните брендови полека навлегуваа на пазарот, се создаде колективна перцепција дека сè што доаѓа од странство е автоматски подобро.
Овој модел не остана само во економијата.
Тој се пренесе во архитектурата, образованието, туризмот, па и во модата. Денес многу потрошувачи можат да платат значително повеќе за производ со странска етикета, дури и кога истиот производ е произведен во македонска фабрика.
Иронија, Македонија со децении произведува облека за најголемите европски брендови, но истовремено често не верува во сопствените модни капацитети.
Македонска противречност: произведуваме за Европа, но не си веруваме себеси
Македонска противречност: произведуваме за Европа, но не си веруваме себесиМалкумина знаат дека македонската текстилна индустрија со години работеше за бројни европски компании. Во Штип, Прилеп, Кочани и Делчево се произведуваа парчиња што завршуваа во бутици низ Германија, Франција, Италија и Скандинавија.
Квалитетот постоел.
Проблемот бил што брендот не бил македонски.
Во маркетингот одамна е познат принципот дека луѓето не купуваат производ. Купуваат приказна. А Македонија никогаш не успеа системски да создаде национална приказна за сопствената мода.
„Никој не е пророк во своето село“
„Никој не е пророк во своето село“Оваа стара изрека можеби најдобро го опишува односот кон домашните дизајнери.
Американската модна уредничка Дијана Врелинг еднаш изјави: „Стилот е сè што имате.“
Но стилот не се создава само преку облека. Тој се создава преку самодоверба. Токму тоа често недостасува во македонскиот однос кон домашната мода. Кога странски бренд отвора продавница, медиумите пишуваат за тоа со недели.
Кога македонски дизајнер создава колекција што може рамноправно да се појави на европска модна недела, вниманието често е далеку помало.
Социјалните мрежи дополнително го засилија феноменот
Во ерата на Инстаграм и ТикТок, логото станува подеднакво важно како и самиот производ. Младите генерации растат опкружени со содржини што доаѓаат од Париз, Милано, Лондон и Њујорк.
Психолозите ова го нарекуваат „ефект на социјална валидизација“ или луѓето почнуваат да веруваат дека нешто има вредност затоа што многу други луѓе го сметаат за вредно. Така настанува круг во кој глобалните брендови стануваат уште посилни, а локалните уште потешко добиваат простор.
Но дали странското навистина е подобро?
Не секогаш!
Во последните години светската модна индустрија доживува драматични промени. Сè повеќе потрошувачи бараат автентичност, локално производство, одржливост и уникатност. Токму затоа во многу европски земји локалните брендови повторно добиваат на значење. Данците купуваат данска мода. Шпанците се гордеат со своите дизајнери. Французите со генерации ја градат националната поддршка за домашната модна индустрија.
Во тие земји носењето домашен бренд не се смета за компромис. Се смета за престиж.
Каде е Македонија во таа приказна?
Македонската модна сцена никогаш немала проблем со талентот. Проблемот најчесто бил во континуитетот, институционалната поддршка, капиталот и пазарот. И ова постојано го потенцираме.
Во такви услови, мал број брендови успеаја да изградат долгорочна стратегија и препознатлив идентитет.
Најголемиот проблем можеби не е модата
Кога ќе се погледне подлабоко, оваа тема всушност не зборува само за облеката. Таа зборува за самодовербата на едно општество. За способноста да препознаеме вредност кога е создадена дома.
За подготвеноста да поддржиме локална креативност наместо автоматски да ја бараме потврдата однадвор.
Британската дизајнерка Вивиен Вествуд еднаш рече: „Купувајте помалку. Избирајте внимателно. Нека трае.“
Во таа реченица се крие можеби најважната лекција и за Македонија. Вистинската вредност на модата не ја одредува земјата на потекло на етикетата. Ја одредуваат идејата, изработката, визијата и приказната што стои зад неа.
А додека македонското општество не почне да верува дека квалитетот може да се создаде и дома, комплексот на „странското е подобро“ ќе остане една од најголемите невидливи пречки за развојот на домашната мода.
Туку дали ние сме подготвени да ја вреднуваме подеднакво како што ги вреднуваме оние што доаѓаат однадвор.
Небојша Толески