Објектот што ја чува меморијата на Македонија

Во на Скопје се наоѓа една од најзначајните културно-историски институции во земјата, Историскиот архив во Скопје, подрачно одделение на Државниот архив на Република Македонија. Зад неговите масивни бетонски ѕидови не се чуваат само документи, тук...

Во на Скопје се наоѓа една од најзначајните културно-историски институции во земјата, Историскиот архив во Скопје, подрачно одделение на Државниот архив на Република Македонија. Зад неговите масивни бетонски ѕидови не се чуваат само документи, туку цели периоди, судбини и процеси што ја обликувале историјата на градот и државата.

Од институционален зачеток до современ архив

Организираната архивска заштита во Скопје започнува во раните 1950-ти години. Непосредно по формирањето на архивското средиште во 1951 година, Народниот одбор на град Скопје во 1952 година донесува решение за основање на Државна архива со надлежност над територијата на градот и Скопската околија. Со тоа се поставуваат темелите на систематската грижа за архивскиот материјал.

Установата најпрво го носи називот Околиски историски архив- Скопје, кој во 1953 година се трансформира во Историски архив- Скопје. Низ децениите, Архивот го следи административниот и државниот развој: од 1974 година функционира како Архив на Скопје, а од 1990 година станува подрачно одделение на единствената управна организација Архив на Македонија. Од 2000 година официјално работи како Државен архив на Република Македонија- Одделение Скопје, без промена на својата широка територијална надлежност.

Денес, Одделението Скопје ги опфаќа градот Скопје и неговата поширока околина — од централните урбани општини до руралните средини, вклучувајќи ги Гази Баба, Карпош, Центар, Чаир, Шуто Оризари, Сарај, Арачиново, Сопиште и други.

Архитектура создадена за трајност

Зградата на Архивот е пример за промислена постземјотресна модернистичка архитектура, во која функцијата, безбедноста и симболиката се неразделни. Главниот влез на улицата води преку благи скали кон простран трем, кој создава чувство на достоинствено пристапување кон институцијата.

Влезниот хол е централно организиран и осветлен преку лантерна поставена над галеријата на првиот кат- архитектонско решение што внесува природна светлина и чувство на отвореност. Лево се сместени административните простории, додека десно се просториите за истражувачи, посетители и салата за состаноци, што ја нагласува јавната и научната функција на Архивот.

На повисоките катови се организирани одделенијата за обработка, класификација и систематизација на архивската граѓа, поврзани со депоата преку специјално проектирана мостовска комуникација. Депо-просторите имаат издвоени вертикални комуникации, што овозможува строга контрола, безбедност и заштита- основен принцип во архитектурата на архивските објекти.

Композицијата на зградата е јасно артикулирана: низок габарит, формиран од два вкрстени паралелопипеди, и висок габарит- четиристрана призма со осум ката. Бетонските ѕидови и масивните столбови, со својата ребреста и ритмична структура, намерно создаваат чувство на стабилност, трајност и сигурност- архитектура што комуницира доверба.

Архив што живее со градот

Одделението Скопје работи со околу 220 иматели на архивски материјал и располага со 675 фондови и 10 збирки, меѓу кои се вбројуваат едни од најзначајните документи за историјата на Скопје и Македонија. Посебно се издвојуваат фондовите на Градското поглаварство на Скопје (1918–1941), народноослободителните и народните одбори (1944–1953), како и архивите на просветни, културни, научни и стопански институции.

Исклучително вредна е фотографската збирка од над 30.000 фотографии, која го документира Скопје во периодот од 1928 до 1983 година. Посебно место имаат фотографиите од катастрофалниот земјотрес во 1963 година и процесот на обновата, визуелна хроника од непроценливо значење.

Архивот располага и со микрофилмска лабораторија, а има и активна издавачка дејност насочена кон историјата на Скопје и Скопско, преку едиции како „Светли ликови од револуционерното минато на Скопје“, „Мемоари“, „Монографии“ и специјални изданија од научни конференции.

Институција што трае

Како признание за својата културна, научна и општествена улога, Историскиот архив во Скопје е добитник на повеќе награди. Но неговата најголема вредност останува токму она што не се гледа веднаш, континуитетот, тишината и сигурноста со кои ја чува историјата.

Во време на забрзани промени, оваа зграда и институција потсетуваат дека вистинската стабилност лежи во паметењето.

Н.Т