Современите градови се проектираат за да траат неколку децении, а најамбициозните инфраструктурни проекти ретко размислуваат подалеку од следниот век… Сепак, постои едно место на планетата чија временска рамка го надминува речиси секој човечки концепт за иднината.
Длабоко под гранитната карпа на еден мал фински остров се гради објект што треба да остане безбеден не сто, не илјада, туку неверојатни 100.000 години.
Неговото име е Онкало.
Она што звучи како сценарио за научнофантастичен филм всушност е еден од најреалните, најскапите и најамбициозните инженерски и архитектонски потфати во историјата на човештвото.
Сместен на островот Олкилуото во западна Финска, Онкало е првото трајно складиште во светот наменето за високо радиоактивен нуклеарен отпад. Но, да се нарече само „складиште“ би било огромно потценување на неговата вистинска природа.
Тоа е подземен град создаден за цивилизација што можеби никогаш нема да го види.
Проектот започна да се развива уште во 1980-тите години, кога финските научници и инженери почнаа да го поставуваат едно од најтешките прашања во модерната историја, што да се направи со нуклеарниот отпад кој останува опасен десетици илјади години?
Проблемот е речиси незамислив. Човечката цивилизација, во обликот во кој ја познаваме денес, постои само неколку илјади години. Пирамидите во Египет се стари околу 4.500 години. Римската империја исчезнала пред повеќе од 1.500 години.
А Онкало треба да остане безбеден период што е повеќе од дваесет пати подолг од староста на пирамидите.
Токму затоа архитектите и инженерите биле принудени да размислуваат на начин што никогаш претходно не бил применет во градежништвото.
Како да се проектира објект што ќе ја надживее секоја држава, секој јазик, секоја религија и можеби самата човечка цивилизација?
Одговорот бил да се свртат кон единствениот материјал што успешно ги преживува сите човечки епохи – карпата.
На длабочина од околу 430 метри под земја, во гранит стар речиси две милијарди години, започнала изградбата на огромна мрежа од тунели кои постепено се разгрануваат како подземен лавиринт.
Од архитектонски аспект, Онкало претставува сосема нов тип на градба.
Тој не е создаден за луѓето да престојуваат во него. Не е создаден за туристи. Не е создаден за работници. Не е создаден ниту за идните генерации.
Напротив, тој е создаден никој никогаш повеќе да не мора да го отвори.
Откако радиоактивниот отпад ќе биде сместен во специјални бакарни капсули и затрупан длабоко во подземните комори, целиот систем постепено ќе биде затворен и запечатен.
Тунелите ќе се пополнат со специјална бентонитна глина која при контакт со вода набабрува и создава природна бариера. Над неа ќе остане гранитната карпа која веќе милиони години се спротивставува на земјотреси, климатски промени и геолошки процеси.
Всушност, најголемиот архитектонски предизвик не бил конструкцијата.
Најголемиот предизвик бил комуникацијата со иднината.
Инженерите поставиле речиси филозофско прашање, како да им се објасни на луѓето што ќе живеат за 50.000 или 100.000 години дека ова место не треба да се отвора?
Ќе постои ли тогаш денешниот англиски јазик? Ќе постојат ли денешните симболи?
Ќе постојат ли воопшто државите што денес ги знаеме? Никој не може да одговори.
Поради тоа, научниците со години разработувале можни системи на предупредувања, симболи, монументи и архитектонски форми што би предизвикале чувство на опасност дури и кај цивилизации кои нема да имаат никакво знаење за денешниот свет.
Некои предлози вклучувале огромни бетонски структури налик на застрашувачки пејзажи, други камени полиња со остри форми кои би испраќале порака дека местото не е создадено за човечко присуство.
Никогаш досега архитектурата не била принудена да размислува за публика која ќе живее десетици илјади години во иднината.
Токму затоа Онкало денес се смета за една од најневеројатните градби што човештвото некогаш ги создало.
Неговата вредност не лежи само во инженерството, туку и во фактот што претставува редок пример на цивилизација која конечно размислува подалеку од сопствениот животен век.
Во ера кога поголемиот дел од светот размислува во циклуси од четири години, Финска гради објект што треба да функционира следните сто милениуми.
Тоа е архитектура на одговорноста. Архитектура што не се стреми да биде највисока, најгламурозна или најфотографирана.
Архитектура што има една единствена задача, да го заштити светот од нешто што самите сме го создале.
Кога последната капсула ќе биде затворена, а последниот тунел запечатен, Онкало ќе исчезне од секојдневниот живот.
Нема да стане туристичка атракција. Нема да биде културен центар. Нема да биде симбол на богатство. Ќе остане скриен под земјата, во тишина. Но токму таа тишина можеби е неговото најголемо архитектонско достигнување. Зашто Онкало не е градба за нашето време. Тој е порака испратена кон иднината.
Порака што треба да преживее 100.000 години.