Жолтата скопска убавица на Фердо Краус: Кубична форма стара скоро 100 години

Во срцето на старите урбани блокови на Скопје, стои значаен пример за архитектурата на почетокот на 20-тиот век, станбена зграда изградена во 1935 година, чие авторско перо го носи името Фердо Краус. Овој објект, многу повеќе од обична станбена зграда е визуелен сведок на модерен архитектонски јазик што се развивал во периодот меѓу двете светски војни и денес е заштитен како движно архитектонско културно наследство.

Архитектура на функција и форма

Зградата е проектирана и изведена како станбен објект со висина П+1+Пк, што значи приземје, еден кат и поткровје, типична организација за колективно домување од тоа време. Основата и конструкцијата се масивни, традиционални за почетокот на 20-тиот век кога градежните техники доминираа со тула, малтер и бетон, создавајќи стабилни и постојани структури.

Стилски, зданието припаѓа на рана модерна архитектура, тек што ја следи логиката на функционалност и јасна организација на волуменот, но истовремено ги задржува естетските вредности на класичните форми. Геометриските апликации на фасадата даваат чувство на ред и симетрија, а габаритната чистота ја нагласува модерната кубична форма, трезвеност во самата основа на обликот.

Детали што зборуваат за епоха

Иако визуелно едноставна на прв поглед, зградата открива детали кои сведочат за архитектонскиот јазик на својата ера. Плитките пиластри, завршувајќи со капители, како и слепите балустради на хоризонталните парапетни завршетоци под тесниот кров, создаваат фигуративни ритми, едноставни, но внимателно балансирни. Овие елементи ги артикулираат фасадите и изгледаат како мали акценти што ја разигруваат строгоста на модернизмот.

Овој архитектонски израз, иако не е екстравагантен, укажува на едно време кога градовите како Скопје ја градеа својата урбана индивидуалност, потоа сведок на политички, социјални и културни промени низ 20-тиот век.

Културно-историска вредност

Според националната класификација на културното наследство, зградата е определена како споменик, цивилен објект, во рамките на подгрупата станбени објекти (тип „куќа, станбена зграда“). Овој статус ја потврдува нејзината вредност како интегрален дел од архитектонскиот и социо-историскиот контекст на Скопје, а истовремено укажува на потребата од зачувување и соодветно третирање во иднината.

Сведок на промените

Објекти од ваков период, како што се и други станбени згради од 1930-тите во градот ја илустрираат трансформацијата на Скопје од малиот регионален центар кон модерна урбана средина. Тие го отсликуваат преминот од историзмот и еклектицизмот до почетоците на модернизмот, кога архитектите почнале да експериментираат со нови форми, пропорции и функционален пристап кон домување.

Иако денес не секој ќе забележи вакви објекти во брзината на секојдневниот живот, тие се архитектонски записи кои го зачувуваат трајниот белег на градската меморија, од еден период на урбан раст и културна зрелост.

Н.Т