ЖУЖИ ЈЕЛИНЕК – ЖЕНАТА КОЈА МУ КАЖА „НЕ“ НА ТИТО, А ПОТОА ЈА ОБЛЕКУВАШЕ ЈОВАНКА БРОЗ

Од Париз и Коко Шанел до Њујорк, Токио и Техеран: неверојатниот живот на жената која ја изведе југословенската мода зад Железната завеса

Пред да стане една од најпознатите жени во југословенската мода, Жужи Јелинек била девојка од сиромашно еврејско семејство.

Пред да ги облекува сопругите на политичката елита, работела во Париз.

Пред да соработува со една од најпознатите њујоршки робни куќи, сама ги носела своите модели преку океан.

А пред да стане лична кројачка на Јованка Броз, имала конфликт со самиот Тито.

Нејзиниот живот не е само приказна за мода.

Тоа е приказна за амбиција, преживување, бизнис, женска независност, политика и неверојатна способност повторно да се започне од нула.

Музејот на градот Загреб, кој во 2008 година ѝ посветил голема изложба под наслов „Жужи Јелинек- амбасадор на модата“, ја опишува како една од најзначајните фигури на загрепската модна традиција. Нејзиниот салон работел цели четири децении, а нејзината соработка со текстилната индустрија придонела ексклузивните модели да станат достапни за многу поширока публика.

Но зад официјалната биографија стои приказна која звучи речиси неверојатно.

1. ДЕВОЈКАТА КОЈА ОД СИРОМАШТИЈАТА СТИГНА ДО ПАРИЗ

Жужи Јелинек е родена како Сузана Фербер.

Уште од најрана возраст била опседната со облеката, кроењето и начинот на кој фустанот може да ја промени жената.

На само 17 години заминала во Париз.

Тоа бил огромен чекор за една девојка од тогашна Југославија.

Но Париз не ѝ бил туристичка дестинација.

Бил училиште.

Работела во модната куќа на Нина Ричи, каде што ги учела техниките на високата мода и го запознала светот на професионалното кроење.

Во нејзината биографија останува запишана и кратката работа со Коко Шанел.

Тоа искуство подоцна ќе стане дел од нејзината легенда.

Но можеби поважно од имињата на кои им била блиску е тоа што во Париз научила како се создава моден бизнис.

Не само како се шие фустан. Туку како се создава бренд.

2. ВОЈНАТА ЈА ПРЕТВОРИЛА ВО БОРЕЦ

По враќањето во Загреб, Жуѕи започнала да гради сопствен салон.

А потоа дошла Втората светска војна.

Нејзиното семејство било прогонувано поради еврејското потекло. Браќата биле убиени во логори. Нејзините родители биле во опасност.

И токму тука се случува еден од најдраматичните делови од нејзиниот живот.

За да ги спаси родителите, Жужи користела сè што имала, својата храброст, снаодливост, влијание и сопственото тело.

Подоцна отворено раскажувала дека влегла во врска со италијански офицер кој можел да помогне. Родителите преживеале. За Жужи, тоа било единственото нешто што било важно. Подоцна се приклучила и кон партизаните. Животот ја научил на нешто што ќе ја следи до старост:

никогаш да не чека некој друг да ја спаси.

3. НЕ САКАЛА САМО ДА ШИЕ, САКАЛА ДА СОЗДАДЕ ИНДУСТРИЈА

По војната го обновила својот салон. Но Жужи била премногу амбициозна за да остане само сопственичка на ексклузивен салон. Во средината на 1950-тите сфатила нешто што било исклучително модерно за тогашниот период, ако добриот дизајн се произведува индустриски, модата може да стигне до илјадници жени.

Така започнала нејзината голема соработка со Вартекс.

Таа создавала модели и прототипи, а фабриката ги произведувала во големи серии.

Ова е еден од најважните делови од нејзиното наследство.

Музејот на градот Загреб оценува дека токму оваа соработка придонела кон „демократизацијата“ на модата, ексклузивните модели од познатиот салон станале достапни на поширок круг жени по попристапни цени.

Со други зборови:

Жуѕи ја префрлила модата од салонот во индустријата.

4. ЕДЕН ФУСТАН – 5.000 НАРАЧАНИ ПАРЧИЊА

Еден од најинтересните документирани детали од нејзината кариера е моделот „Randez-vous“. Фустанот бил изработен од волнен фланел на Вартекс. Кога Жужи го претставила во Њујорк, интересот бил огромен.

Биле нарачани околу 5.000 примероци.

Тоа е бројка која денес можеби изгледа нормално за голем моден бренд.

Но за југословенска дизајнерка во доцните 1950-ти и раните 1960-ти?

Тоа било огромен успех.

5. ЊУЈОРК- ЗАД ЖЕЛЕЗНАТА ЗАВЕСА

Во време кога светот бил поделен на Исток и Запад, Жужи правела нешто што изгледа речиси невозможно.

Ја носела југословенската мода во Америка.

Нејзините колекции биле презентирани во Њујорк, а за неа пишувале медиуми како Women's Wear Daily и New York Herald Tribune.

Склучувала договори со големи американски трговски куќи, меѓу кои Macy's, Bergdorf Goodman и Gimbels.

Тоа е моментот кога нејзиното име станува многу поголемо од Загреб.

Жужи станува меѓународен моден бренд.

6. ПАТУВАЛА ТАМУ КАДЕ ШТО МАЛКУМИНА ОД ЈУГОСЛАВИЈА ПАТУВАЛЕ

Нејзините ревии не останале во Европа и Америка.

Во 1961 година тргнала на голема турнеја низ Далечниот Исток и Азија.

Ревии имала во Рангун, Токио, Техеран, Њу Делхи

А нејзините меѓународни презентации опфаќале и други земји и континенти.

Музејот на градот Загреб ја опишува како првата модерна кројачка која систематски ја промовирала домашната текстилна и конфекциска индустрија во странство.

Токму затоа странскиот печат ја нарекувал: „најпознатата модна креаторка зад Железната завеса“.

Во Југославија добила уште посилен прекар: „амбасадорка на модата“.

7. ИСТОРИСКИОТ ПАРАДОКС: СОЦИЈАЛИЗАМ И ВИСОКА МОДА

Жужи била совршен пример за еден голем парадокс на југословенското општество. Официјалната идеологија зборувала за еднаквост и скромност.

Но политичката елита имала свои кројачи.

Музејот на Југославија, во изложбата „Другарица à la mode“, покажува дека токму жените од политичката елита биле меѓу најчестите клиентки на познатите загрепски и белградски салони. Модата била начин на кој „другарката“ можела да биде истовремено политички примерна и модерно облечена.

А Жужи била една од најважните жени во тој свет.

8. И ТОГАШ ДОАЃА ТИТО

Во раните 1960-ти нејзиниот успех станал толку голем што почнал да се судира со државниот систем.

Според нејзините сопствени сведоштва и подоцнежните биографски записи, Тито не гледал благонаклоно на нејзината огромна самостојност.

На Жужи ѝ била понудена висока функција во текстилната индустрија, поврзана со Тетекс.

Таа одбила.

И тука настанува легендата.

Виралните верзии на оваа приказна тврдат дека таа директно му рекла „не“ на Тито и поради тоа била испратена на Голи Оток.

Но токму тука треба да се биде внимателен.

За Голи Оток нема потврда во релевантните биографски и музејски извори иако таа во едно интервју вели дека било така.

Документирано е дека во 1962 година Тито ја нападнал како „негативен елемент“, а Жужи ја напуштила земјата и заминала во Женева.

9. ЖЕНЕВА – ПОВТОРНО ОД НУЛА

Во Женева не пристигнала како победничка. Пристигнала како жена која морала повторно да започне. Но тоа веќе го знаела. Отворила салон. Работела. Создавала нови контакти. И повторно станала успешна.

Тоа е можеби најголемата константа во нејзиниот живот:

Жужи можела да го изгуби сè, но никогаш не ја губела способноста да почне одново.

10. А ПОТОА, ТИТО ЈА ПОВИКАЛ НАЗАД

Во 1964 година доаѓа неверојатниот пресврт. Жужи се враќа во Југославија.

И тогаш приказната добива речиси филмски крај.

Жената која влегла во конфликт со политичкиот врв станува една од најблиските модни соработнички на жената од самиот врв.

Јованка Броз.

11. ЈОВАНКА БРОЗ -ЖЕНАТА КОЈА ЈА НОСЕШЕ ЖУЖИ

Жужи станува лична кројачка на Јованка. Тоа не била обична клиентка.

Јованка била првата дама на Југославија. Нејзиниот изглед бил дел од државниот протокол.

Секоја официјална посета, прием, фотографија и појавување имала политичка и симболичка тежина. А зад голем дел од тој изглед стоела Жужи.

Нејзиниот однос со Јованка траел со години.

Така се создава еден од најголемите парадокси во нејзиниот живот:

Тито бил човекот со кој влегла во конфликт, а Јованка Броз станала една од нејзините најважни клиентки.

12. КОИ ДРУГИ ПОЗНАТИ ЖЕНИ ЈА НОСЕЛЕ?

Меѓу нејзините познати клиентки и жени кои носеле нејзини модели се споменуваат: Јованка Броз, Бела Крлежа, сопругата на Мирослав Крлежа, Савка Дабчевиќ-Кучар, Милка Куфрин

Но најважно е што нејзините модели не останале ограничени само на политичката и културната елита. Благодарение на индустриската соработка со Вартекс и други производители, нејзиниот дизајн стигнал до илјадници жени.

Тоа е вистинскиот историски импакт.

13. BERGDORF GOODMAN- НЕЈЗИНОТО ИМЕ ВО ЊУЈОРШКАТА МОДА

Еден од највредните детали за нејзината кариера е фактот дека соработувала со Bergdorf Goodman. Тоа не било само појавување на ревија.

Нејзините модели влегле во системот на американската модна трговија. За жена од Југославија во тоа време, тоа било огромно достигнување.

Жужи не била само гостинка во западниот свет.

Таа продавала мода таму.

14. НЕЈЗИНИОТ НАЈВАЖЕН ДИЗАЈН НЕ БИЛ ФУСТАНОТ

Ако денес се праша што е најголемиот придонес на Жужи Јелинек, одговорот не треба да биде „еден познат фустан“.

Нејзиниот најголем дизајн бил- системот.

Таа разбрала:

салон + дизајн + индустрија + маркетинг + ревија + странски пазар = моден бренд.

Во тоа била пред своето време.

Затоа нејзината работа и денес е важна за разбирањето на развојот на модата во регионот.

15. А ПОТОА СТАНАЛА ЅВЕЗДА И БЕЗ ФУСТАНИТЕ

Жужи подоцна изградила уште една кариера. Како авторка. Како колумнистка. Како советничка за жени. Нејзината директност станала нејзин заштитен знак.

Зборувала за љубовта. За бракот. За сексот. За женската самодоверба. За стареењето.

И не се плашела да биде провокативна.

Така, жената која некогаш ги облекувала политичките и општествените елити, подоцна почнала да советува милиони обични жени како да се однесуваат, облекуваат и живеат.

16. ЧЕТИРИ БРАКА И ЖИВОТ БЕЗ ИЗВИНУВАЊЕ

И нејзиниот приватен живот бил подеднакво интересен.

Жужи имала четири брака. Отворено зборувала за љубовта, мажите и сексуалноста.

Токму нејзината искреност ја направила необична јавна фигура.

Во време кога жените ретко зборувале јавно за интимниот живот, Жужи го правела тоа без многу воздржување.

Некогаш била критикувана.

Но никогаш не била здодевна.

17. ХОЛИВУД САКАЛ ДА ГО ФИЛМУВА НЕЈЗИНИОТ ЖИВОТ

Нејзината биографија била толку необична што интерес за нејзиниот живот покажал и Стивен Спилберг.

Особено интересна за филмските автори била нејзината приказна од Втората светска војна и спасувањето на родителите.

Но Жужи не сакала да го подреди својот живот на Холивуд.

И тоа е типично за неа.

Дури и кога филмскиот свет покажал интерес, таа сакала сама да одлучи како ќе живее.

18. ЗОШТО ЖУЖИ ЈЕЛИНЕК Е ВАЖНА И ДЕНЕС?

Затоа што таа не била само модна креаторка. Била: дизајнерка, претприемачка, кројачка. моден промотор.

Меѓународен амбасадор на југословенската текстилна индустрија, медиумска личност, авторка.

И, пред сè, жена која не дозволила политичкиот систем, војната, сиромаштијата или неуспехот да ѝ го одредат животот.

Нејзината приказна покажува дека модата во поранешна Југославија не била само „шарени фустани и ревии“. Била индустрија. Била економија. Била дипломатија. Била културна политика.

И била начин една земја да се претстави пред светот.

Жужи Јелинек го разбра тоа пред повеќето други.

Затоа странскиот печат ја гледал како модна креаторка „зад Железната завеса“, а Загреб како своја „амбасадорка на модата“.

И можеби токму тука лежи нејзината најголема победа. Не во тоа што го победила Тито. Не во тоа што ја облекувала Јованка. Не во тоа што стигнала до Њујорк.

Туку во тоа што од своето име направила институција.

Жужи Јелинек не оставила само гардероба.

Оставила модел како една жена од мал пазар може да излезе на светската сцена.

И да остане таму.

Долго откако ќе престане музиката на последната модна ревија.