Злато, брилијанти и рубини: македонскиот орден што не заостанува зад британските

Речиси секоја држава во светот има сопствен систем на одликувања со кои им оддава признание на најистакнатите личности и институции. Велика Британија, на пример, со векови ги гради своите ордени преку монархијата, додека современите републики ваквите признанија ги врзуваат за темелните вредности на државноста. Македонија, како млада, но историски длабоко вкоренета држава, го има Орденот на Република Македонија – највисокото државно одликување.

Овој орден не е само протоколарна почест, туку материјализиран симбол на суверенитетот, борбата за самостојност и афирмацијата на државата дома и во светот.

Уметност, симболика и врвна јувелирска изработка

Орденот е составен од два основни елемента: орденски знак на гердан и орденска ѕвезда. Орденската ѕвезда има кружно-ѕвездеста форма со дијаметар од 91 милиметар, а нејзиниот центар го краси медалјон идентичен со орденскиот знак – кружен, со пречник од 57 милиметри.

Особено впечатлив е штитот на ѕвездата: композиција од брановидни, тутунолики зраци кои завршуваат со топчести форми инкрустирани со рубини. Во самиот центар е поставен доминантен рубин, опкружен со флорална стилизација и палмети – мотиви што асоцираат на античкото и средновековното културно наследство на Македонија. Маргиналниот венец е изработен од низа брилијанти, што дополнително ја нагласува свеченоста и ексклузивноста на одликувањето.

Алката што го поврзува герданот со орденскиот знак е стилизација на гордиевиот (хераклов) јазол – симбол на нераскинлива сила и судбинска поврзаност, инспириран и од орнаментиката на Болоњскиот псалтир. Самиот гердан, долг 80 сантиметри, е составен од алки со наизменична форма, внимателно димензионирани за да создадат визуелна рамнотежа.

Орденот е изработен од 18-каратно злато, со родиумски третирани елементи, топло тониран емајл и скапоцени камења, во современа јувелирско-ковна техника. Секој примерок има свој реден број, жиг за чистота на металот и жиг на производителот, втиснати на задната страна.

Критериуми што ја мерат државничката тежина

Орденот на Република Македонија не е наменет за широка употреба. Напротив, се доделува исклучиво по строги критериуми, и тоа на:

личности и правни субјекти со исклучителни заслуги за самостојноста, суверенитетот и територијалниот интегритет на државата;

поединци што значајно придонеле за меѓународниот углед на Македонија и за развојот на пријателски односи со други држави;

институции и поединци со врвни резултати во науката, уметноста, образованието, стопанството и хуманоста;

шефови на држави и влади и други истакнати странски личности со особени заслуги за Македонија.

Токму затоа, списокот на одликувани е краток, но историски тежок.

Методија Андонов – Ченто: орден за жртвата, а не за компромисот

Еден од најзначајните, но и најболни примери е посмртното доделување на Орденот на Република Македонија на Методија Андонов – Ченто во 2011 година.

Ченто, роден во Прилеп на 17 август 1902 година, беше македонски револуционер и државник, прв претседател на Иницијативниот одбор за свикување на Првото заседание на АСНОМ и прв претседател на Президиумот на АСНОМ. Истата функција ја извршуваше и по Второто заседание на АСНОМ, на крајот од 1944 година, а подоцна беше и прв претседател на Президиумот на Народното собрание на Народна Република Македонија.

Неговите политички ставови – барањето за поголема самостојност на Републиката во рамки на федерацијата и јавното отворање на прашањето за обединување на Македонија – го доведоа во директен судир со тогашната официјална политика. Во 1946 година беше осуден на 11 години затвор како „непријател на државата“.

Почина на 24 јули 1957 година во Прилеп, осамен, болен и заборавен од системот што помогна да се создаде. Рехабилитацијата дојде дури во 1990 година, а највисокото државно одликување – повеќе од половина век по неговата смрт. Орденот, во овој случај, не е само признание, туку и историска исправка.

Кој сè го носи највисокото признание?

Меѓу одликуваните со Орденот на Република Македонија се:

Киро Глигоров (2005) – првиот претседател на самостојна Македонија;

Борис Трајковски (2005, посмртно) – вториот претседател на државата;

Македонската академија на науките и уметностите (2007);

Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје (2007);

Македонската православна црква (2007);

Методија Андонов – Ченто (2011, посмртно);

Џорџ В. Буш (2015) – 43. претседател на САД, за придонесот во македонско-американските односи.

Орден што не мери моќ, туку значење

Орденот на Република Македонија не е украс за витрина, туку сведоштво за идеи, жртви и историски моменти. Тој ги спојува уметноста, државноста и моралната тежина на одлуките што ја обликувале Македонија. Токму затоа, секое негово доделување е настан што заслужува внимание – не само како протокол, туку како лекција од историјата.

Небојша Толески