19 ГОДИНИ БЕЗ ТОШЕ ПРОЕСКИ: ШТО ИЗГУБИ МАКЕДОНСКАТА МУЗИКА, А ШТО ГЕНЕРАЦИИТЕ ШТО НИКОГАШ НЕ ГО СЛУШНАА ВО ЖИВО?

На денешен ден, пред точно 19 години, Македонија остана без Тоше Проески. Имаше само 26 години, а зад себе веќе имаше оставено музичко наследство за кое на многумина им е потребен цел живот. Но, речиси две децении подоцна, можеби најважното прашање не е колку ни недостига, туку што сè изгубивме со неговото заминување. Какви песни никогаш не беа создадени? Какви концерти никогаш не се одржаа? До каде можеше да стигне македонската музика со уметник кој веќе ги имаше освоено срцата на целиот Балкан?

Тоше Проески не беше само извонреден вокал и исклучително популарен пејач. Тој беше музичка појава каква што ретко се создава, спој на талент, харизма, професионализам и човечност. Уметник кој умееше да биде голем без да создава дистанца, славен без да ја изгуби непосредноста и регионално успешен без да се оддалечи од своите корени.

Денес, 19 години подоцна, неговата музика и понатаму живее. Но неговото отсуство отвора едно многу пошироко прашање: колку изгуби македонската музичка индустрија во моментот кога остана без својот најсилен регионален амбасадор?

Генерации што ги знаат сите негови песни, а никогаш не го виделе на сцена

Постои нешто необично и истовремено прекрасно во наследството на Тоше. Млади луѓе кои биле деца или сè уште не биле родени кога тој замина, денес ги пеат неговите песни. Ги знаат стиховите, ги препознаваат мелодиите и преку старите концертни снимки откриваат уметник кој за нив припаѓа на едно друго време.

Но тие никогаш не ја почувствувале вистинската атмосфера на неговите концерти. Не го виделе начинот на кој комуницираше со публиката, спонтаноста со која ја освојуваше сцената и енергијата што ја претвораше секоја негова изведба во посебно доживување.

Токму за ова зборува Соња Алексоска Неделковска, една од најпознатите музички новинарки кај нас, авторка на книгата „Ова не е крај“, која како блиска соработничка на Тоше имала можност од непосредна близина да го запознае неговиот професионален и човечки свет.

Во своето сведоштво по повод 19-годишнината, таа го отвора прашањето за генерациите што никогаш не добија можност да го запознаат Тоше онака како што го познаваше неговата публика.

„Секогаш кога ќе видам млади луѓе со гитара во рацете како ги пеат песните на Тоше, ме облева бран од помешани чувства на гордост, но и онаа длабока, непреболна тага. Гледам како споделуваат негови фотографии, како се распрашуваат за него, како бараат одговори. И секогаш во мене се раѓаат милион прашања, но и едно главно: што сè изгубија овие генерации, а што изгуби македонската музика со неговото заминување?

Младите изгубија можност одблизу да видат што значи вистинска ѕвезда на сцената. Да почувствуваат како еден човек, со својата вонсериска харизма, талент и добрина, може да ја освои секоја публика и да ја исполни секоја сала со посебна светлина. Изгубија можност да слушаат љубовни песни излеани директно од душата, испеани со глас што пренесуваше емоции какви што ретко се раѓаат.

Песните што младите денес ги пеат по парковите и улиците не се само мелодии. Тие се лекции за искреност, за длабочина и за љубов што се дава со целото срце. Тие се можност да го почувствуваат она што Тоше го носеше во себе и несебично го споделуваше со светот. Изгубија можност да ја видат неговата искрена, заразна насмевка, да ја почувствуваат неговата непосредност и да разберат што значи еден уметник вистински да ги почитува своите обожаватели, пристапувајќи им со љубов и неизмерна почит.“

Што изгуби македонската музика?

Со заминувањето на Тоше, македонската музика не изгуби само пејач кој продаваше албуми и полнеше концертни сали. Изгуби уметник кој веќе имаше изградено регионална кариера, со публика што го прифаќаше без оглед на националните и јазичните граници.

Во период кога македонските музички изведувачи тешко доаѓаа до поширок регионален пробив, Тоше успеа да стане препознатливо име на пазарите во поранешна Југославија. Неговите песни се слушаа во различни земји, неговите концерти привлекуваа голема публика, а неговото име беше поврзувано со Македонија на најубав можен начин, преку музиката.

Неговиот успех беше важен и од професионална перспектива. Тој покажа дека македонски изведувач може да работи со истакнати регионални автори, да гради сериозна продукција и да биде конкурентен на значително поголеми музички пазари.

И можеби токму тука се наоѓа најголемата ненапишана приказна.

Каков ќе беше неговиот следен албум? Дали ќе успееше да направи уште поголем меѓународен пробив? Со кои светски автори и продуценти ќе соработуваше? Како ќе звучеше Тоше на 35, 40 или 45 години?

Никој не може со сигурност да одговори на овие прашања. Но неговата дотогашна кариера покажуваше дека станува збор за уметник кој не мируваше, кој постојано истражуваше и кој имаше амбиција да се развива.

Во последниот период од неговиот живот веќе се работеше на материјал на англиски јазик, што дополнително ги отвораше можностите за пошироко меѓународно позиционирање.

Неговата кариера беше прекината во период на голема професионална зрелост во создавање, но и со огромен простор за понатамошен развој.

Соња Алексоска Неделковска во своето сведоштво особено го нагласува токму ова значење на Тоше за македонската музичка сцена:

„Но, загубата на македонската музика е уште подлабока.

Таа остана без еден од најголемите столбови на својот музички идентитет, без својот најсветол амбасадор.
Македонската сцена остана без глас што со леснотија ги преминуваше јазичните и културните граници, правејќи ја нашата песна препознаена и сакана далеку надвор од нашите простори. Изгуби уметник кој поставуваше високи професионални стандарди и докажуваше дека светскиот талент може да оди рака под рака со длабоката верност кон сопствените корени.“

Изгубивме и нешто што не се мери со музички успеси

Во денешната музичка индустрија, во која популарноста често се пресметува преку прегледи, следбеници и вирални моменти, приказната за Тоше нè потсетува на една поинаква форма на ѕвезден статус.

Неговата популарност не се темелеше само на песните. Публиката го сакаше и поради начинот на кој се однесуваше, неговата скромност, хуманитарните активности и искрената блискост со луѓето.

На 5 октомври 2007 година, само единаесет дена пред неговото заминување, Тоше го одржа својот последен голем концерт на Градскиот стадион во Скопје, со хуманитарна цел – поддршка на македонското образование.

Тој концерт остана како еден од најсилните симболи на неговиот однос кон публиката и општеството.

Тоше покажа дека славата не мора да биде одвоена од одговорноста, ниту успехот од човечноста.

И токму затоа неговото отсуство не е само музичко.

„Но, можеби најголемата загуба е отсуството на еден редок пример на човек кој покажа дека големината на уметникот не се мери само со гласот, наградите и преполните сали, туку и со добрината што ја остава зад себе. Тоше беше доказ дека можеш да бидеш голем на сцената, а да останеш скромен, искрен и човечен. Дека музиката може да обединува, да лекува и да ги потсетува луѓето на вистинските вредности.
Како негова блиска соработничка, која дел од тие спомени, доживувања и емоции ги преточи во книга посветена на него, знам дека тагата никогаш нема целосно да исчезне. Некои загуби времето не ги брише. Само нè учи да живееме со нив, чувајќи го она што ни останало, а тоа се спомените, музиката и љубовта.“

Дали Македонија повторно ќе има таков музички амбасадор?

Ова прашање не треба да се разбере како потценување на новите македонски музички генерации. Напротив, нашата сцена и денес има талентирани вокали, автори, продуценти и музичари кои заслужуваат поголема поддршка и меѓународна видливост.

Но случајот на Тоше покажува колку е ретко во еден уметник да се соединат исклучителен вокален потенцијал, препознатлив репертоар, харизма, професионална дисциплина и широка регионална прифатеност.

Тоше беше повеќе од успешен индивидуален изведувач. Тој беше своевиден културен мост меѓу Македонија и регионот.

Неговата кариера покажа дека македонската музика може да излезе надвор од националните рамки, а притоа да го задржи својот идентитет.

Затоа прашањето не е дали некогаш ќе се појави нов Тоше. Ниту еден уметник не треба да биде копија на друг.

Вистинското прашање е дали македонската музичка индустрија ќе успее да создаде услови за нови таленти кои ќе добијат можност да се развиваат, да соработуваат со врвни автори и да градат долгорочни меѓународни кариери.

Бидејќи најголемата почит кон наследството на Тоше не е само да ги слушаме неговите песни, туку и да продолжиме да веруваме во потенцијалот на македонската музика.

„Ова не е крај“ – книга што ги зачува приказните зад големата ѕвезда

Особена вредност во зачувувањето на споменот за Тоше има и книгата „Ова не е крај“, чија авторка е Соња Алексоска Неделковска.

Објавена во 2014 година, книгата содржи сведоштва и сеќавања од повеќе од 80 соговорници, меѓу кои негови блиски, соработници и луѓе што биле дел од неговиот живот.

Нејзиното значење е во тоа што зад големата музичка ѕвезда го открива човекот, неговите вредности, карактерот, односот кон луѓето и моментите што публиката не можела да ги види од концертните сали.

Денес, кога растат генерации кои не го познавале Тоше лично, ваквите сведоштва добиваат дополнителна вредност.

Тие не дозволуваат неговата приказна да се сведе само на музички архиви и годишнини. Тие го зачувуваат контекстот во кој се создавал неговиот успех и човечката димензија што го правела толку сакан.

Деветнаесет години подоцна, неговата публика станува сè помлада

Можеби најубавиот одговор на прашањето што останало по Тоше не се наоѓа во бројките, наградите или продадените албуми.

Се наоѓа во младите луѓе што и денес ги пеат неговите песни.

Во гитарите што ги придружуваат неговите мелодии, во новите генерации што ги откриваат неговите настапи и во љубопитноста на оние што сакаат да дознаат каков човек бил.

Токму на ова Соња Алексоска Неделковска се навраќа во завршниот дел од своето сведоштво, со порака што можеби најдобро ја објаснува трајноста на неговото наследство:

„Но, кога ги гледам тие млади луѓе со гитари во рацете, кога ги слушам како ги пеат неговите песни и гледам колку искрено сакаат да дознаат повеќе за него, сфаќам дека Тоше остави нешто што ниту времето може да го избрише, ниту заборавот да го одземе.

Тој им остави наследство од добрина, достоинство и музика што не познава време.

Можеби тие никогаш немале можност да го видат на сцена, да го слушнат неговиот глас во живо или да ја почувствуваат неговата енергија. Но, преку песните, приказните и спомените, тие продолжуваат да го запознаваат. И токму во тоа е неговата величина. По толку години, тој сè уште успева да допре до срцата на оние што никогаш лично не го запознале.

А сè додека има млади луѓе што ќе ги земат гитарите в раце и од срце ќе ги запеат неговите песни, ќе знаеме дека неговата приказна не завршила.“

Она што не го добивме и она што засекогаш ни остана

Денес, 19 години подоцна, не можеме да знаеме какви песни ќе создадеше Тоше, колку нови албуми ќе објавеше и на какви сцени ќе настапуваше.

Не можеме да знаеме ниту колку нови музички генерации ќе инспирираше преку непосредна соработка, колку млади вокали ќе охрабреше или колку нови врати ќе отвореше за македонската музика.

Тоа е делот од неговата приказна што никогаш нема да го дознаеме.

Но знаеме нешто друго.

Неговите песни сè уште се пеат. Неговите настапи сè уште се гледаат. Неговото име сè уште ги поврзува луѓето од различни генерации и земји.

Македонската музика изгуби иднина што можеше да биде исклучителна, но доби наследство што не престанува да инспирира.

И можеби токму во тоа е најголемата вредност на Тоше Проески.

Не во тоа што 19 години по неговото заминување сè уште зборуваме за него, туку во тоа што неговата музика и денес има што да им каже на луѓето.

Тоше не доби можност да остари со својата публика. Но неговите песни продолжуваат да растат со новите генерации.

И затоа, како што гласи насловот на книгата посветена на него – ова не е крај.