Марина Абрамовиќ како ЈОВАНКА БРОЗ: Што всушност претставува нејзиниот нов перформанс?

Повеќе од 20 години по оригиналното дело, една од најпровокативните уметнички визии на Марина Абрамовиќ добива нова, четиричасовна сценска форма во која се среќаваат еротиката, ритуалот, смртта, политиката и колективната меморија на Балканот

Постојат уметници кои создаваат дела, и уметници кои повторно се враќаат кон истото дело затоа што темата што ја отвориле никогаш навистина не завршила.

Марина Абрамовиќ му се враќа на Балканот.

Не на туристичкиот Балкан, не на романтизираната слика за регионот, туку на неговите најдлабоки слоеви, ритуалите, суеверијата, телото, плодноста, сексуалноста, смртта, религијата, колективното сеќавање и политичката историја.

Нејзиниот „Balkan Erotic Epic“, првично создаден како видео дело во 2005 година, денес прераснува во голема сценска и имерзивна продукција. По светската премиера во Манчестер во 2025 година, новата сценска верзија продолжува со меѓународна турнеја, а во октомври 2026 година пристигнува во Берлин. Таму ќе биде изведена од 13 до 17 октомври во Haus der Berliner Festspiele.

Но ова повеќе не е само враќање на едно старо дело.

Тоа е нова интерпретација на Балканот, во која Абрамовиќ го спојува она што е древно со она што е длабоко лично.

Од еротика до животна сила

Во „Balkan Erotic Epic“, еротиката не е претставена само како сексуалност.

Тоа е една од суштинските точки на целиот проект.

Абрамовиќ тргнува од древни балкански митови, фолклорни верувања и ритуали во кои телото имало многу пошироко значење. Плодноста, природата, животот и смртта биле поврзани преку ритуални дејства со кои луѓето се обидувале да влијаат врз природата, да обезбедат плодност, да го заштитат семејството или заедницата и да воспостават рамнотежа со светот околу себе.

Затоа телото кај Абрамовиќ не е само тело.

Тоа станува архива на културата.

Во делото се среќаваат ритуали поврзани со плодноста, дождот, смртта, погребувањето, бракот и религиозните и народните верувања. Публиката се движи низ серија сцени во кои музиката, танцот, филмот, анимацијата и живиот перформанс се спојуваат во едно искуство што трае околу четири часа.

Ова е важно: Абрамовиќ не се обидува едноставно да ги реконструира старите балкански ритуали.

Таа ги преувеличува, ги деформира и ги поставува во нов контекст. Според официјалниот текст на изложбата во Gropius Bau, гротеската и апсурдот ги користи токму за да ги преиспита табуата и стереотипите поврзани со Балканот – особено претставата за регионот како див, примитивен или опседнат со телесноста.

И тогаш се појавува Јованка Броз

Токму тука проектот добива уште еден, исклучително интересен слој за публиката од поранешна Југославија.

Да, Јованка Броз е директно интерпретирана во „Balkan Erotic Epic“.

И тоа не само како случајна историска фигура.

Во сцената „Tito's Funeral“, Абрамовиќ се враќа кон погребот на Јосип Броз Тито во 1980 година – настан кој бил глобално пренесуван и претставувал еден од најголемите јавни чинови на колективна жалост во 20 век.

Јованка се појавува како вдовица на Тито, а нејзината фигура се враќа и во сцената „Kafana“. Официјалните материјали на Berliner Festspiele експлицитно наведуваат дека Јованка во „Kafana“ е претставена како „mourning widow“, односно ожалостена вдовица и поранешна прва дама на Југославија.

Уште поинтересно е што во сцената „Tito's Funeral“ повремено се појавуваат повеќе фигури облечени како Јованка Броз.

Оттука доаѓа и идејата зад која некои ја нарекуваат оваа интерпретација „The Jovankas“, иако официјалниот наслов на продукцијата е „Balkan Erotic Epic. The Stage Version“.

Јованка како симбол, а не само лик

Ова е можеби најважниот момент за текстот.

Абрамовиќ не ја користи Јованка само за да ја реконструира сопругата на Тито.

Јованка станува симбол.

Во официјалниот концепт на Gropius Bau, нејзиното претставување како ожалостена вдовица во „Kafana“ е опишано како симбол на подемот и падот на социјалистичка Југославија.

Тоа ја прави нејзината појава особено интересна.

Јованка е присутна како жена која стои покрај ликот на човекот околу кого бил изграден огромен политички и општествен систем – а потоа останува како вдовица на истиот тој систем, непосредно пред неговото распаѓање.

Во „Kafana“, таа влегува во сосема поинаква атмосфера: балканска кафеана, музика, гости, живот, бучава и колективна енергија. Наспроти неа стојат ликови што го претставуваат оној балкански темперамент кој Абрамовиќ го истражува низ целото дело.

Така, Јованка не е само дел од југословенската историја, таа станува фигура на транзицијата од една епоха кон друга.

Тито, Јованка и личната историја на Марина Абрамовиќ

Причината поради која политичкиот слој во ова дело е толку силен е и личната биографија на Абрамовиќ.

Таа е родена во Белград во 1946 година, во семејство длабоко поврзано со југословенскиот партизански и комунистички систем.

Нејзиниот татко, Војо Абрамовиќ, бил партизан и воен херој, а по војната бил дел од единицата задолжена за заштита на Тито. Нејзината мајка Даника исто така имала значајна позиција во културниот систем на тогашна Југославија и подоцна била директорка на Музејот на уметноста и револуцијата во Белград.

Затоа Тито кај Абрамовиќ не е далечна историска фигура.

Тито е дел од нејзиното детство, од нејзиното семејство и од системот во кој таа растела.

Токму затоа „Tito's Funeral“ не функционира само како историска реконструкција. Абрамовиќ го поврзува државниот погреб со традиционалните балкански погребни ритуали и со феноменот на професионалните ожалостени жени, narikače, кои преку плачење, движење и ритмички гестови ја претвораат жалоста во колективен ритуал.

„Kafana“, Југославија во една просторија

Еден од најинтересните сегменти е токму „Kafana“.

Абрамовиќ ја користи балканската кафеана како простор во кој се мешаат приватното и колективното, секојдневното и историското.

На сцената се појавуваат музика, гости, танц и атмосфера карактеристична за балканската кафеана, но во неа е поставена и Јованка Броз, како ожалостена вдовица.

Во оваа слика се судираат две Југославии: онаа на државниот протокол и онаа на кафеаната, онаа на официјалната историја и онаа на обичниот човек.

А токму кафеаната, според кураторските материјали, функционира како место на заедништво и привремено ослободување од секојдневните правила и општествените очекувања.

Од 2005 до 2026: истото дело, но сосема нов живот

Оригиналниот „Balkan Erotic Epic“ е создаден во 2005 година, но денешниот проект е многу повеќе од едноставно пренесување на старото видео на сцена.

Новата продукција има околу 13 сцени, десетици изведувачи и комбинира перформанс, танц, музика, филм, анимација, сценографија и костими. Публиката не е класично поставена како во театар: во имерзивниот формат таа се движи низ просторот и се среќава со различни сцени и изведувачи.

За костимите е задолжена Роксанда Илинчиќ, која креирала облека за десетици изведувачи, спојувајќи драматични силуети, фолклорни референци и церемонијални елементи.

Со тоа „Balkan Erotic Epic“ станува не само перформанс, туку цел свет изграден од тело, звук, облека, историја и сеќавање.

Балканот како место на животот, смртта и табуто

Најинтересно кај новата верзија е што Абрамовиќ не се обидува да го „разубави“ Балканот.

Напротив.

Таа ги зема неговите најнеудобни теми – сексот, смртта, плодноста, голотијата, религијата, суеверието, политиката и колективната жалост – и ги става директно пред публиката.

Но зад провокацијата стои многу посериозно прашање:

Што се случува кога телото, кое со векови било контролирано од религијата, политиката и општеството, повторно ќе стане носител на сопствената историја?

За Абрамовиќ, еротската енергија не е само сексуална. Таа може да биде креативна, духовна и животворна, но и потисната – а потиснатата енергија може да се претвори во агресија, гнев, насилство и војна. Тоа е една од централните идеи со кои таа го објаснува циклусот.

И токму затоа „Balkan Erotic Epic“ не е само приказна за сексот на Балканот.

Тоа е приказна за моќта, стравот, животот, смртта, женското тело, политиката и колективното паметење.

А кога во таа приказна ќе се појави и Јованка Броз – ожалостена, елегантна, препознатлива и поставена во контекстот на Титовиот погреб и балканската кафеана – историјата на една држава станува дел од перформансот.

Марина Абрамовиќ повторно го гледа Балканот низ неговото тело. А овојпат, во тоа тело има и една вдовица по име Јованка.