Во многу современи градови, вклучително и главните урбани центри во регионот, јавната дебата околу изградбата на нови згради често се сведува на едно едноставно прашање, дали ова е квалитетна урбана архитектура или кич? Но зад таа популарна дилема лежат длабоки културни, економски и естетски прашања кои не можат да се сведат само на „убаво“ или „грдо“.
Што е кич во архитектурата?
Терминот кич (или „kitsch“ во архитектурната теорија) потекнува од уметничкиот жаргон на 19‑от век и се однесува на визуелни форми што се одликуваат со суперфицијален, емоционален и стереотипен карактер, обично создадени не заради интегрирана, функционална и контекстуална вредност, туку врз основа на готови симболи, ефекти и „пријатност за масовна потрошувачка“.
Во архитектурата, ова значи копирање или сценографско повторување на историски или стилски елементи без вистинска врска со местото, функцијата или контекстот на градот. Таквите згради често изгледаат впечатливо на прв поглед, но кога се разгледа нивната форма, простор и улога во градското ткиво, тие речиси немаат подлабока поврзаност со околината или со заедницата.
2. Урбана архитектура- естетски, социјален и функционален контекст
За разлика од кич, урбаната архитектура ја гледа зградата како дел од сложен систем, просторниот контекст на градот, потребите и движењата на луѓето, социјалните функции на јавниот простор, инфраструктуралната логика и екологијата на животот во градот.
Архитектурата, според класичните теории (Витрувиј, Алберти), треба да ги исполни три клучни критериуми: издржливост, корисност и убавина, кои не се сведуваат само на фасада или декор.
Кога архитектонската форма се поврзува со околината, било тоа да е историски центар, булеварски простор или нов урбан кварт таа станува „жив урбан организам“, а не само визуелен ефект.
Каде лежи „зајакот“ помеѓу кич и урбаното?
Тенка линија се јавува кога архитектурата не успева да ги интегрира естетиката, функцијата и културниот контекст. Тоа може да се случи поради неколку причини:
Комерцијализација и пазарни импулси! Кога проекти се насочени пред сè на брза продажба или привлечност за инвеститорите, често се поставува визуелниот впечаток пред квалитетот на просторот. Истражувањата покажуваат дека кич архитектурата во постмодерниот период често произлегува од желбата да се задоволат очекувањата на „масовниот потрошувач“ со симболички, готови слики, наместо да се создаде контекстуална вредност.
Глобални стилови и унификација! Под влијание на глобализацијата и стандарден архитектонски јазик, многу градови граѓат копии на меѓународни тенденции без да ги адаптираат на локалните вредности, што резултира со визуелно привлечни, но безлични згради.
Недостиг на урбанистичко планирање! Архитектурата не живее во вакуум, таа е дел од поширок урбанистички систем. Без стратешки планови за јавни простори, сообраќај и јавни функции, секој нов објект ризикува да биде само „слон“ на улица, нарушувајќи ја кохерентноста на градот.
Урбаното наследство и локалната памет
Урбаното наследство и локалната паметОд друга страна, вредностите на традицијата и локалниот идентитет може да бидат катализатор за силна архитектонска вредност. Во градови како Скопје, долгогодишниот урбан развој, од османлискиот центар до модернистичките обиди по земјотресот во 1963 покажува дека каде што постои интегриран план и јасна визија, архитектурата станува дел од колективната меморија.
5. Како да се надмине кичот?
Еден од клучните предлози во стручните кругови е поврзување на три рамки:
креативно решение, кое одговара на конкретниот контекст
социјално значење, кое ја сместува зграда во животот на граѓаните
економска и еколошка одржливост, која ја прави градбата корисна и пријатна за живеење.
Ова значи дека архитектурата треба да разговара со градот, а не да му наметнува слика или декор. Таквиот пристап може да го трансформира просторот од културен кич во културен капитал.
„Тенката линија“ помеѓу кич и урбаните згради не е само прашање на вкус или естетика. Тоа е комплексно прашање кое ги вкрстува урбанизмот, економијата, културните вредности и архитектонската теорија.
Кичот, како визуелен ефект без подлабоко значење, може да ја отсрани врската помеѓу човекот и градот. Урбаната архитектура, пак, кога е создадена со интегриран пристап, открива простори што не само што изгледаат добро, туку и живеат, создавајќи средини во кои луѓето се препознаваат, се движат по нив со леснотија и ги сметаат за свој дом.
Н.Т