Модата како женски дијалог- кога најстрогата публика не се мажите, туку другите жени
Со децении се повторува една реченица која речиси стана општо прифатена вистина: „Жените се дотеруваат за мажите.“ Но современата психологија, социологија и модни истражувања покажуваат дека реалноста е многу посложена. Голем број анализи упатуваат дека жените најчесто се облекуваат заради сопственото чувство на идентитет и самодоверба, а веднаш потоа за погледот и проценката на другите жени.
Во Македонија оваа појава е особено забележлива. Доволно е да се седне во некое скопско кафуле, да се прошета низ центарот на Битола или да се присуствува на свадба, за да стане јасно дека облеката одамна не е само личен избор. Таа претставува порака, културен код и средство преку кое луѓето комуницираат статус, вкус, животен стил и припадност. Интересно е што таа порака најчесто не ја дешифрираат мажите, туку другите жени.
Модните психолози објаснуваат дека жените поседуваат многу поразвиена способност за забележување на визуелни детали. Професорката Карен Пајн од University of Hertfordshire, една од најпознатите истражувачки во областа на психологијата на облекувањето и авторка на книгата Mind What You Wear, нагласува дека облеката претставува невербален јазик преку кој испраќаме информации за себе, честопати без да бидеме свесни за тоа. Според неа, луѓето не ја читаат само бојата или кројот, туку и пораката што стои зад нив.
Токму затоа една жена многу полесно ќе забележи дека фустанот е изработен од природен лен наместо од синтетички материјал, дека чантата е од актуелна колекција, дека палтото има архитектонски крој, дека чевлите не ја следат линијата на силуетата или дека накитот е внимателно избран за да ја надополни комбинацијата. Просечниот маж, пак, најчесто ќе регистрира само дека жената изгледа убаво, без да навлегува во конструкцијата на стајлингот. Во модната теорија ова често се опишува како „женско визуелно читање“ или способност за препознавање на квалитетот, симболиката и суптилните модни кодови што остануваат незабележани за поголемиот дел од машката публика.
Овој феномен совршено се надоврзува на теоријата за културниот капитал на францускиот социолог Пјер Бурдје, кој сметал дека вкусот никогаш не е случаен, туку претставува резултат на образованието, културата и социјалната средина. Начинот на облекување, според Бурдје, е еден од најсилните симболи преку кои луѓето го покажуваат својот општествен статус и културен капитал. Но тие пораки имаат смисла само ако постои публика што знае да ги прочита. Во случајот со модата, токму жените најчесто се тие што ги препознаваат разликите меѓу масовната продукција и врвната изработка, меѓу квалитетниот крој и просечното решение, меѓу вистинскиот луксуз и неговата имитација.
Во Македонија овој механизам дополнително се засилува поради карактерот на општеството. За разлика од големите светски метрополи каде анонимноста е секојдневие, македонските градови функционираат како блиски социјални кругови. Истите луѓе постојано се среќаваат во кафулиња, ресторани, на семејни прослави, свадби, корпоративни настани и културни манифестации. Во таква средина облеката станува дел од јавниот идентитет. Таа не служи само за да остави добар впечаток, туку и за да комуницира припадност, амбиција и личен вкус.
Социјалните мрежи дополнително го засилија овој процес. Психологот Леон Фестингер уште во 1954 година ја формулираше Теоријата на социјалната споредба, според која луѓето природно ја проценуваат сопствената вредност преку споредба со другите. Денес Инстаграм и останатите дигитални платформи ја направија оваа споредба секојдневна. Жените повеќе не ги споредуваат само фустаните, туку и брендовите што ги носат, квалитетот на материјалите, фотографиите од патувањата, шминката, накитот, физичкиот изглед и целокупниот животен стил. Во ваков систем повторно најважната публика не се мажите, туку жените кои ги препознаваат сите тие суптилни разлики.
Истражувањата од областа на визуелната психологија покажуваат и дека двата пола различно ја обработуваат визуелната информација. Мажите почесто ја проценуваат општата привлечност на една личност, додека жените ја анализираат композицијата во целина. Тие несвесно обрнуваат внимание на пропорциите, текстурата на материјалите, квалитетот на кројот, складноста на боите, оригиналноста на комбинацијата и начинот на кој секој елемент комуницира со останатите. Токму затоа најголемиот број модни критики, но и најискрените комплименти, многу почесто доаѓаат од друга жена отколку од маж.
Американската психологинка Џојс Бененсон, која со години ги истражува женските социјални односи, забележува дека конкуренцијата меѓу жените ретко се изразува директно. Наместо преку отворен конфликт, таа многу почесто се манифестира преку потценување, игнорирање, саркастични забелешки, озборување или минимизирање на туѓите успеси. Во такви ситуации облеката станува симболичен простор преку кој всушност се води борба за статус, самодоверба и општествено признание. Не се коментира само фустанот, туку сè што тој претставува успех, финансиска стабилност, вкус, образование или начин на живот.
Но би било погрешно оваа појава да се објасни исклучиво преку конкуренција. Современите истражувања покажуваат дека сè повеќе жени се облекуваат пред сè заради сопственото чувство на самодоверба. Карен Пајн посочува дека внимателно избраната облека може значително да влијае врз расположението, нивото на самодоверба и начинот на кој човек се однесува. Во психологијата овој феномен е познат како enclothed cognition, концепт што го развија психолозите Хајо Адам и Адам Галински, според кој облеката не влијае само врз тоа како нè гледаат другите, туку и врз начинот на кој се доживуваме себеси.
Затоа можеби најточно е да се каже дека македонските жени не се дотеруваат за другите жени, туку се дотеруваат меѓу нив. Во општество каде што стилот претставува јазик, а модата е форма на културен капитал, токму жените се најдобрите читатели на тој јазик. Тие најлесно препознаваат кога едно парче е беспрекорно скроено, кога минимализмот навистина е луксуз, кога материјалот зборува за квалитет и кога нечиј стил е резултат на изграден вкус, а не само на висока цена. Оттука не е случајно што најголемиот комплимент за добар стил често доаѓа од друга жена, но ниту тоа што најострата критика најчесто има ист извор. Модата, на крајот, не е само естетика, таа е социјален јазик, а во Македонија неговите највнимателни толкувачи остануваат токму жените.
Небојша Толески