Скриена меѓу тивките улици на преспанското село Јанковец, недалеку од Ресен, стои една од најфасцинантните и најнеобични куќи во Македонија. Иако не се наоѓа на туристички мапи и иако нејзината приказна никогаш не била целосно раскажана во официјалните хроники, нејзината појава е доволна за да го запре погледот на секој минувач.
Со својата впечатлива розова фасада, монументална симетрија и достоинствена архитектонска композиција, оваа куќа изгледа како да е преселена од некој средноевропски град, а не од мало преспанско село. Над централниот влез, како нем сведок на времето, стои врежаната година- 1927. „Дворецот на дедо Милан“, како што беше порано наречен, сега е во сопственост на внукот Д-р Милан Марковски кој целосно се посвети на комплетно реновирање и направи македонски сон од куќа.
Во неа порано живеел учителот Милан Марковски и неговата сопруга Афродита Белчова. Македонец од Берово, лојален на државата во која живеел и работел. Неговата сопруга била Влаинка од видно семејство, права дама со вистинска култура, извонредно домашно воспитување и школувана, имала завршено IV клас гимназија.
Афродита и Милан имале четири деца.
Учителот Милан, со својот ентузијазам, сестраност и трудољубивост внесол нов дух во Јанковец. Најпрвин, самото училиште во Јанковец го издигнал на едно повисоко ниво, не само во ресенската околија туку и пошироко. Со учениците го засадил боровиот парк и преку кулук и доброволна работа со младинците и нивните родители го изградил и фудбалското игралиште во 1922 година, со што се створиле услови и го формирал првиот фудбалски клуб „Кралевиќ Марко“ , бил негов претседател и активен играч.
Благодарение на учителот Милан, Јанковец станал центар на културно-забавниот живот, ресенчани доаѓале на корзо и на пладневните забави на кермезот во паркот и во салата на училиштето. (Користена литература: Димитрија Китановски, „ Јанковец – Некогаш и сега “, Ресен 2019)
Објектот е изграден во период меѓу двете светски војни, време кога Преспа економски и културно се трансформирала, а локалните имотни семејства почнале да градат домови што ја надминуваат традиционалната селска архитектура. Архитектура што зборува за престиж и европско влијание.
Розевата куќа во Јанковец претставува редок и автентичен пример на граѓанска резиденцијална архитектура со изразени неокласични влијанија, стил што во Македонија во тој период најчесто се појавувал кај домовите на побогатите слоеви. Објектот е поставен на висок постамент, што му дава визуелна доминација и чувство на монументалност. До главниот влез водат централни камени скали, кои се издигнуваат симетрично кон мал трем, оформен како архитектонски портик.
Највпечатливиот елемент е централниот ризалит, благо испакнат дел од фасадата нагласен со четири масивни столбови со едноставни, но елегантни капители. Овие столбови не се само декоративни, туку создаваат јасна вертикална ритмика и асоцијација на класичните европски градби инспирирани од античката архитектура. Над нив се издига декоративен фронтон, триаголна архитектонска завршница, во чиј центар е врежана годината на изградба.
Фронтонот е дополнително украсен со релјефни флорални орнаменти, што укажуваат на внимателна естетска обработка и ангажман на вешти мајстори. Симетрија, пропорција и детали што ја издвојуваат целата фасада е организирана според принципот на строга симетрија, што е основна карактеристика на неокласичната архитектура.
Прозорците се високи и вертикално издолжени, распоредени рамномерно од двете страни на централниот дел. Тие се обрабени со декоративни рамки и суптилни елементи, додека на приземното ниво се заштитени со ковани метални решетки, кои освен безбедносна имаат и декоративна функција. Фасадната орнаментика е богата, но не и претерана. Плитките пиластри, хоризонталните венци и украсните панели создаваат игра на светлина и сенка, што на објектот му дава длабочина и живост.
Куќата е покриена со четириводен кров со керамички ќерамиди, типичен за граѓанската архитектура од тој период, а на врвот на централниот дел се наоѓа и скулптурална декоративна форма, што дополнително ја нагласува репрезентативната функција на домот.
Боја што станала идентитет
Она што ја прави оваа куќа единствена е, секако, нејзината розова фасада. Оваа боја не била типична за селските куќи во Преспа, каде доминирале природни камени и варосани површини. Во архитектонски контекст, ваквата боја често била поврзана со желба за индивидуалност, статус и визуелна препознатливост. Таа не е само декоративен избор, туку дел од целокупниот идентитет на куќата. Со текот на времето, токму оваа боја станала нејзин најсилен симбол, поради што локалното население почнало едноставно да ја нарекува- „Розовата куќа“.
Архитектонски феномен
Самата градба зборува доволно. Нејзината големина, стил и декоративност јасно укажуваат дека била изградена како репрезентативен семеен дом, најверојатно на семејство со значајна економска моќ и амбиција да создаде траен белег. Убавина што не може да се сокрие.
Денес, речиси еден век подоцна, Розовата куќа во Јанковец стои тивко, но достоинствено. Без табла, веројатно без институционална заштита и официјален статус на споменик. И сепак, невозможно е да остане незабележана. Таа не е само куќа. Таа е сведоштво за едно време кога архитектурата била израз на идентитет, амбиција и вкус. Скриена во мирот на Преспа, оваа розова резиденција останува еден од највпечатливите, најелегантни и најфасцинантни архитектонски бисери во Македонија, тивка, мистериозна и апсолутно незаборавна.
Н.Т