Некогаш Македонија беше синоним за текстилна сила на Балканот. Имиња како „Тетекс“, „Астибо“, „Македонка“, „Мода“, „Кули“ и десетици други фабрики вработуваа илјадници луѓе, а македонските конфекции работеа со полн капацитет.
Денес, повеќе од три децении подоцна, земјата и натаму извезува огромни количества облека. Но, постои една контрадикција, додека бројките изгледаат импресивно, најголемиот дел од заработката не останува во Македонија.
Според Државниот завод за статистика, вкупниот извоз на државата во 2024 година достигнал 7,79 милијарди евра.
Истовремено, според официјалните податоци на Invest North Macedonia, текстилната и конфекциската индустрија учествува со околу 14 проценти од вкупниот извоз, што значи дека секторот годишно генерира повеќе од една милијарда евра извоз.
На прв поглед, тоа звучи како огромен успех. Но, реалноста е многу покомплицирана.
Македонија извезува многу, но заработува малку
Повеќето граѓани веруваат дека кога една држава извезува производ вреден милијарда евра, тогаш и профитот останува во неа. Во текстилната индустрија тоа не е така.
Дури 93 проценти од македонското производство се одвива преку таканаречениот CM/CMT (Cut-Make-Trim) модел, односно лон-производство. Тоа значи дека странските компании ги испраќаат материјалите, кроевите и дизајните, а македонските фабрики ја извршуваат услугата како кроење, шиење и финална обработка. Производот потоа се враќа кај нарачателот, кој го продава под свој бренд.
Со други зборови, Македонија најчесто не го продава производот, туку ја продава својата работна сила.
Фустан што во бутик во Париз или Милано ќе се продава за неколку стотици евра, во Македонија носи само мал дел од таа вредност, бидејќи најголемиот профит останува кај брендот, дизајнот, маркетингот и малопродажбата.
Што всушност извезува Македонија?
Што всушност извезува Македонија?Македонската текстилна индустрија произведува широк спектар производи, машки и женски костуми, сакоа, панталони, кошули, јакни, трикотажа, работна и заштитна облека, модна конфекција за некои од најпознатите европски брендови.
Со децении домашните фабрики шијат за реномирани компании од Германија, Италија, Холандија, Австрија и други европски пазари. Германија и понатаму е најголемиот извозен партнер на македонската текстилна индустрија.
Индустрија што ја држи економијата
И покрај бројните предизвици, текстилот останува еден од столбовите на македонската економија.
Според Invest North Macedonia, секторот вработува околу 36.000 луѓе, опфаќа околу 800 компании, е втор најголем индустриски сектор во државата, веднаш по металургијата, создава околу 17 проценти од индустрискиот БДП.
Ова покажува дека текстилот и натаму има огромно економско значење.
Зошто тогаш платите остануваат ниски?
Зошто тогаш платите остануваат ниски?Одговорот повторно лежи во лон-производството.
Кога фабриката работи за туѓ бренд, таа не ја одредува продажната цена, не управува со маркетингот и не ја поседува интелектуалната сопственост. Нејзината заработка е ограничена на услугата што ја извршува.
Затоа, иако преку македонските фабрики минуваат производи што подоцна се продаваат по високи цени низ европските метрополи, најголемиот дел од додадената вредност останува надвор од државата.
Од текстилен гигант до производствен сервис
Во времето на поранешна Југославија, Македонија беше препознатлива по големите текстилни комбинати и по развиената домашна индустрија. По транзицијата, приватизацијата и отворањето на глобалниот пазар, најголемиот дел од секторот се пренасочи кон работа за странски нарачатели.
Токму тоа овозможи индустријата да преживее, но истовремено ја направи зависна од странските брендови и нивните нарачки.
Каде е потенцијалното решение?
Каде е потенцијалното решение?Економистите со години предупредуваат дека долгорочниот развој не може да се темели само на евтина работна сила.
Македонија веќе има искусни инженери, кројачи, конструктори, технолози и фабрики со современа опрема. Следниот чекор не е само да продолжи да шие за светските брендови, туку да создава повеќе сопствени брендови, сопствен дизајн и производи со висока додадена вредност.
Зашто, сè додека најголемиот дел од профитот останува кај странските модни куќи, Македонија ќе продолжи да извезува облека вредна повеќе од милијарда евра годишно, а сепак ќе ја води истата битка, како да заработи повеќе од сопственото знаење и труд.
Извори: Државен завод за статистика – Надворешна трговија, конечни податоци за 2024 година.
Invest North Macedonia – „Текстил и облека“, официјални податоци за структурата на секторот, учеството во извозот, бројот на компании и вработени, како и застапеноста на CM/CMT производството.
Небојша Толески