Моден пазар: Битпазар и Шутка наспроти брендовите – каде навистина се создава разликата во цената?

Станува збор за пазари со различни продавачи, различни извори на стока и различни ценовни стратегии

На едната страна е продавницата со уреден излог, бренд, декларација, фискална сметка, маркетинг, дизајнерска колекција и препознатлив идентитет.

На другата се тезгите и продавниците на Битпазар и Шутка, каде што облеката често се продава без сложената сценографија што ја следи модата во трговските центри.

На прв поглед, разликата изгледа едноставно, едната облека е „скапа“, другата „евтина“. Но модниот пазар не функционира толку едноставно. Зад цената на едно парче облека стојат суровината, производството, работната сила, количината во која е произведено, транспортот, царинењето, даноците, магацинот, закупот, вработените, маркетингот, дизајнот, ризикот од непродадена стока и, конечно, маржата. Затоа вистинското прашање не е само зошто една маица на пазар може да чини неколку стотини денари, а брендирана неколку илјади, туку што точно плаќа потрошувачот во едниот и во другиот систем?

Битпазар и Шутка се важен дел од реалниот моден и трговски пејзаж во Скопје. Структурно, тие не треба да се третираат како единствен пазарен модел, ниту како синоним за нелегална трговија.

Станува збор за пазари со различни продавачи, различни извори на стока и различни ценовни стратегии. Бит Пазар е еден од најголемите и најпознатите пазари во Скопје, додека во Шутка постои развиена пазарна и малопродажна инфраструктура со продавници и трговски објекти. 

Прво правило: евтино не значи автоматски неквалитетно

Во модната индустрија цената сама по себе не е мерка за квалитет иако викаат „ако не знаеш што е добро, прашај што е скапо“.

Можно е евтина облека да биде сосема функционална и пристојно изработена, а можно е скапа облека да не ја оправда цената. Но постојат објективни параметри според кои може да се оценува квалитетот, составот и својствата на влакното, густината и конструкцијата на ткаенината, стабилноста на бојата, отпорноста на абење, начинот на шиење, квалитетот на конците, точноста на кројот, стабилноста на шевовите и завршната обработка.

Стручната литература за технологија на производство на облека јасно укажува дека својствата на ткаенината влијаат не само врз изгледот, туку и врз процесот на производство и конечниот квалитет на облеката. Особено важни се механичките својства на материјалот, неговата способност за шиење, како и појавите како лизгање на шевовите и набирање околу шевовите. 

Истото важи и за самиот шев. Научните анализи на квалитетот на облеката покажуваат дека издржливоста и изгледот на шевовите зависат од типот на бодот и шевот, конецот, иглата, напнатоста на конецот, бројот на бодови и карактеристиките на ткаенината. Со други зборови, квалитетот не се чита само од етикетата на брендот. 

Токму затоа купувачот кој сака реално да спореди две парчиња треба да гледа подалеку од логото.

Зошто тогаш на пазарите цената може да биде толку ниска?

Првата причина е набавната цена.

Голем дел од стоката во нискоценовниот сегмент не се произведува за малопродажба по цена по која конечно ќе ја види македонскиот купувач. Производителот произведува огромни серии за големи пазари. Кога еден артикл се произведува во десетици или стотици илјади примероци, трошокот по парче може драматично да падне.

Втората причина е каналот на дистрибуција.

Брендот кој продава преку официјална продавница има сосема поинаков трошочен модел од трговец кој набавува голема количина и ја продава преку пазар. Во цената на брендираниот производ влегуваат дизајн, развој на колекција, прототипи, избор и тестирање материјали, професионално производство, контрола на квалитет, пакување, магацин, логистика, маркетинг, фотографирање, кампањи, продавници, персонал, визуелен идентитет, технологија, онлајн продажба и ризикот од залиха која можеби нема да се продаде.

Кај трговецот кој работи со ниска маржа и голем обрт, дел од овие трошоци едноставно не постојат или се многу помали.

Третата причина е волуменот.

Ако трговец купи 10.000 парчиња по ниска големопродажна цена и ги продава релативно брзо, може да заработува со мала маржа по парче. Бренд кој произведува ограничена серија од 300 или 500 парчиња има сосема друга економска математика.

Затоа не е коректно да се споредува само крајната цена.

Македонија не е изолиран пазар, облеката влегува од повеќе правци

Податоците за надворешната трговија покажуваат колку е голем приливот на текстил и облека во земјата.

Според CEFTA статистичките податоци за 2024 година, Северна Македонија увезла облека од категоријата HS 61, плетена или хеклана облека во вредност од околу 79,37 милиони евра од „остатокот од светот“, а кај HS 62, облека што не е плетена или хеклана, увозот од остатокот од светот изнесувал околу 79,37 милиони евра. Во одделни текови постои и дополнителна трговија со земјите од CEFTA, па овие бројки не треба да се читаат како комплетен вкупен увоз на сите пазари заедно. 

Тоа е огромен пазарен простор за земја со мала популација.

Во истата година, категоријата HS 63, која вклучува различни готови текстилни производи, износена облека и износени текстилни производи, бележи увоз од околу 20,06 милиони евра од остатокот од светот. 

Ова е важен податок бидејќи покажува дека пазарот на евтина и користена облека не е маргинален феномен. Тој е дел од пошироката структура на македонската трговија со текстил.

А што точно значи „половна облека“ во царинската статистика?

Тука има една особено интересна бројка.

Царинската номенклатура ја препознава категоријата 6309, износена облека и други износени производи. Во оваа категорија влегува облека и додатоци што покажуваат знаци на употреба и се транспортираат во големи количини, бали, вреќи или слични пакувања. 

Според податоците базирани на UN Comtrade, во 2024 година Северна Македонија увезла 1.639.040 килограми износена облека и други износени производи, со пријавена увозна вредност од 907.840 американски долари. Најголем поединечен извор била Германија со 1.385.280 килограми и вредност од 420.840 долари, следена од Словачка со 88.361 килограм и 218.200 долари и Бугарија со 17.860 килограми и 95.540 долари. 

Од ова може да се изведе исклучително важен показател, просечната пријавена увозна вредност на целата категорија 6309 била само околу 0,55 долари за килограм.

Но тука мора да се направи сериозна разлика: 0,55 долари за килограм не е малопродажна цена и не значи дека просечна маица во Македонија чини толку. Тоа е статистичка вредност на увезената стока во царинската категорија, пред да се додадат транспорт, сортирање, складирање, евентуално перење или подготовка, трошоци на трговецот, даноци и малопродажна маржа.

Токму ниската вредност по килограм, меѓутоа, објаснува зошто балирана користена облека може да создаде исклучително низок влезен трошок по парче.

Уште поинтересно е што Турција во 2024 година била најголем извозник на оваа царинска категорија кон Македонија, со 1.084.510 килограми во вредност од 602.460 долари. Европската унија како целина испорачала уште 313.310 килограми во вредност од 425.350 долари. 

Овие податоци се многу поважни од општото тврдење дека „евтината роба доаѓа од Турција“. За користената облека конкретно, статистиката покажува значителен турски тек, но и значителни текови од европските земји.

А што е со новата евтина облека?

Тука приказната е поинаква.

Не секоја евтина облека што ја гледаме на пазар е половна. Дел од нискоценовната стока е нова и е увезена како комерцијална роба.

За одредени категории на облека и модни додатоци, податоците покажуваат значајни текови од Европската унија, Турција, Кина и други производствени центри. На пример, во една од категориите на облека и додатоци за 2024 година, извозот кон Македонија од Европската унија бил околу 599.250 долари, од Турција 329.400 долари, а од Кина 52.910 долари според World Integrated Trade Solution)

Тоа не треба автоматски да се претвора во заклучок дека целата роба на одреден пазар доаѓа од една од овие земји. Статистиката е за целата земја и за конкретна царинска категорија, а не постои јавна статистичка табела што вели: „оваа тезга на Битпазар ја набавила робата од Турција, оваа продавница во Шутка од Кина“.

Токму затоа сериозната анализа мора да ја избегнува генерализацијата.

Како стоката легално стигнува до Македонија?

Механизмот е во суштина едноставен.

Производител или големопродавач во странство продава стока на македонски увозник или трговец. Стоката се транспортира до Македонија, се пријавува на царина, се класифицира според царинската номенклатура, се утврдуваат соодветните давачки и даночниот третман, а потоа се пушта во слободен промет доколку се исполнети условите.

Царинската управа нагласува дека Царинската тарифа е основниот инструмент за правилна класификација на стоката и дека македонската номенклатура е усогласена со Хармонизираниот систем и Комбинираната номенклатура на Европската Унија. Тарифата се менува и усогласува секоја година, според Customs Agency of North Macedonia.

Со други зборови, постоењето на евтина облека на пазарот само по себе не е доказ за шверц.

Може да биде сосема легално увезена роба со ниска набавна цена.

Цената расте уште пред да стигне до купувачот

При увозот постојат повеќе трошоци.

Кај оданочивиот увоз во Македонија се применува општата стапка на ДДВ од 18 проценти, освен кај стоките за кои важи повластена стапка. Министерството за финансии експлицитно го наведува увозот на стоки како предмет на ДДВ и општата стапка од 18 проценти.

Потоа доаѓаат транспортот, шпедицијата, складирањето, евентуалните царински давачки зависно од тарифниот број и потеклото, трошоците за продажниот простор, работната сила и останатите оперативни трошоци.

Но тука повторно се појавува важна разлика меѓу трговците.

Ако еден продавач работи со огромен обрт и евтин простор, а друг има продавница во трговски центар, разликата во фиксните трошоци може да биде огромна.

А ако едниот производ е купен во голема количина по многу ниска цена, а другиот е произведен како ограничена дизајнерска серија, споредбата на крајните цени станува уште покомплексна.

Зошто брендираната облека не може секогаш да ја следи цената на пазарот?

Брендот не продава само ткаенина и конец.

Тоа е особено важно кога зборуваме за локални модни брендови и дизајнерски куќи.

Во цената на едно авторско парче влегува цел процес: идеја, истражување, скица, развој на крој, пробна конструкција, избор на материјал, изработка на прототип, корекции, финално производство, контрола, фотографирање, комуникација, продажба и одржување на брендот.

Кај висока мода дополнително може да има рачна работа, сложени техники, вез, тантела, специјални материјали, повеќеслојна конструкција и значително повеќе часови работа по парче.

Тоа не значи дека секоја брендирана маица е автоматски подобра од секоја маица купена на пазар.

Значи дека ценовниот модел е различен.

Најголемата заблуда: „Плаќам само за името“

Ова е понекогаш точно, но не секогаш.

Кај одредени комерцијални брендови, брендот навистина претставува значаен дел од цената. Но кај сериозното производство, плаќате и за дизајн, развој, контрола, материјали, конзистентност на производот, гаранции, организација на синџирот на снабдување и продажната инфраструктура.

Од друга страна, пазарниот производ може да биде ослободен од дел од овие трошоци и токму затоа да биде многу поевтин.

Затоа споредбата „маица 500 денари на пазар – маица 2.500 денари во продавница“ не кажува ништо додека не знаеме од што се направени двете маици, како се произведени, колку чинеле на големо, колкав е трошокот на продажба и каква маржа има продавачот.

Што всушност купува купувачот на Битпазар или во Шутка?

Најчесто купувачот купува функција за одредена цена.

Тоа може да биде маица за секојдневно носење, јакна за една сезона, детска облека која детето брзо ќе ја надрасне или парче кое е интересно поради дизајнот и ниската цена.

И тука нискоценовниот пазар има своја економска логика.

Во Македонија облеката и обувките не се мала ставка во домашната потрошувачка. Според Државниот завод за статистика, нивниот удел во структурата на потрошувачката на домаќинствата во 2023 година изнесувал 5,2 проценти, наспроти 4,1 процент во 2021 година. 

Истовремено, во 2024 година трошоците за облека и обувки пораснале за 3,1 процент во однос на 2023 година.

Тоа е важен контекст, кога куповната моќ е ограничена, ниската цена не е само прашање на вкус. Таа е економска потреба за дел од потрошувачите.

А каде е квалитетот?

Тука нема место за романтизација ниту на едниот ниту на другиот пазар.

Евтиниот производ може да биде добар за својата цена, но неговата трајност не може да се процени само според тоа дали изгледа убаво на закачалка.

Потребно е да се погледне составот на материјалот, густината, завршната обработка, симетријата на кројот, шевовите, патентите, копчињата, поставата и начинот на кој материјалот се однесува при носење.

Кај половната облека дополнителен критериум е степенот на претходна употреба.

Затоа една квалитетна половна волнена јакна од добро изработен производител може да биде подобра инвестиција од нова евтина јакна од слаба синтетичка ткаенина.

Ова е и една од причините зошто современата мода сè повеќе го преиспитува односот меѓу „ново“ и „вредно“. Истражувањата за second-hand модата ја разгледуваат повторната употреба како дел од циркуларната економија, а не само како начин за купување евтина облека. 

Половната облека не мора да значи лоша облека

Во одредени случаи половниот пазар може да понуди нешто што новиот нискобуџетен пазар тешко го нуди, производ кој веќе го поминал тестот на употреба.

Ако палтото после години носење ја задржало формата, шевовите и материјалот, тоа е одреден показател за неговата издржливост.

Токму поради тоа resale и second-hand пазарите стануваат сè позначаен дел од глобалната модна економија. Ellen MacArthur Foundation укажува дека повторната продажба, поправката и другите циркуларни модели можат да создадат значајна економска вредност, но и дека нивната економија зависи од квалитетот, трајноста, собирањето, сортирањето и работната сила потребна за повторна употреба.

Затоа не е професионално половната облека автоматски да се прогласува за „лоша“, како што не е професионално секоја нова брендирана облека да се прогласува за врвен квалитет.

Но постои една огромна разлика, системот зад производот

Е тука доаѓаме до суштината.

Кога купувате од регистриран бренд, производот е дел од формализиран систем. Постои компанија, продавница или правно лице, декларација, услови на продажба и законски утврдени обврски.

Во Македонија задолжителната регистрација за ДДВ во 2026 година се поврзува со промет над 2 милиони денари, а општата стапка на ДДВ е 18 проценти.

Тоа не значи дека секој продавач на пазар кој продава евтино избегнува даноци. Но значи дека формализацијата на бизнисот има цена, а тој трошок на крајот се вградува во економијата на производот.

Токму затоа борбата меѓу брендот и пазарот не треба да се сведе на прашањето кој „краде“ од кого.

Прашањето е дали сите учесници на пазарот работат под споредливи услови.

Битпазар и Шутка не се непријатели на македонската мода

Ова е можеби најинтересниот заклучок.

Пазарите не мора да бидат спротивност на домашната мода. Тие се дел од различен ценовен сегмент.

Македонскиот моден бренд, особено ако произведува локално и инвестира во дизајн, материјали и работна сила, не може да ја победи најевтината маица на пазарот само со намалување на цената.

Тоа би било веројатно економски погрешна стратегија.

Наместо тоа, брендот мора да понуди нешто што евтиниот масовен производ не може лесно да го копира, подобар крој, препознатлив дизајн, материјал, изработка, сервис, ограничена серија, корекција по мерка, долготрајност, гаранција, приказна и доверба.

Во спротивно, брендот влегува во ценовна војна во која тешко може да победи.

А дали пазарите ја уништуваат модата?

Не.

Но можат да го променат начинот на кој потрошувачот ја вреднува облеката.

Кога купувачот ќе се навикне фустан да чини многу малку, почнува да очекува дека облеката е потрошен производ. Ако се оштети, едноставно ќе купи друга.

Тоа е еден од основните проблеми на fast fashion: ниската цена го олеснува купувањето, но може да ја намали перцепцијата за вредноста и трајноста на производот. Ellen MacArthur Foundation токму затоа ја нагласува потребата облеката да биде произведена така што ќе трае подолго и ќе може повторно да се користи, поправи или препродаде. 

Но истата логика може да се сврти и во позитивна насока.

Ако пазарот на користена облека расте, тоа значи дека едно парче може да има втора економска вредност.

Вистинската конкуренција не е „пазар против бренд“

Вистинската конкуренција е меѓу различни модели на создавање вредност.

Едниот модел продава ниска цена и голем обрт. Другиот продава бренд, дизајн и искуство. Третиот продава квалитет и трајност. Четвртиот продава втора употреба и циркуларност.

Проблемот настанува кога сите тие модели се ставаат во иста кошница и се оценуваат само според бројката на етикетата.

Фустан од 800 денари и фустан од 8.000 денари не се нужно десетпати различни во материјалот. Но може да имаат десетпати различен трошок во дизајнот, производството, продажбата, маркетингот, количината, ризикот и позиционирањето.

И обратно, фустанот од 8.000 денари не е автоматски десетпати поквалитетен.

На крајот, прашањето е што сакаме да купиме

Ако сакаме најниска можна цена, пазарите ќе останат исклучително конкурентни. Ако сакаме брендиран производ, плаќаме и за системот кој стои зад брендот. Ако сакаме трајност, треба да гледаме во материјалот и конструкцијата. Ако сакаме уникатност, треба да гледаме во дизајнот. Ако сакаме одржливост, second-hand може да биде рационален избор.

Сепак, во Македонија функционираат пазар на исклучително евтина облека, развиен увоз на масовна мода, second-hand трговија и мал број домашни брендови кои се обидуваат да произведуваат со значително повисоки трошоци и повисока додадена вредност.

Битпазар и Шутка затоа не треба да се гледаат само како места каде што „облеката е евтина“. Тие се огледало на економијата на потрошувачот колку чудно и да звучи ова.

А брендовите не треба да се гледаат само како места каде што „облеката е скапа“. Тие се огледало на сосема поинаков производствен и трговски модел.

А, дали потрошувачот ќе научи да ја разликува цената од вредноста?

Зашто евтината облека не е секогаш лоша, брендираната не е секогаш совршена, половната не е секогаш истрошена, а високата цена не е секогаш доказ за луксуз.

Она што навистина ја одредува вредноста на едно парче се материјалот, конструкцијата, изработката, трајноста, дизајнот, потеклото, условите под кои е произведено и можеби најважно, колку долго и добро ќе служи на човекот што го купил.

Небојша Толески