Само еден час од Скопје: Зградата со 99 куполи која го подели светот на архитектите

Додека за жителите на просторот на поранешна Југославија бруталистичката архитектура е дел од секојдневниот урбан пејзаж, за голем дел од светот таа останува архитектонски феномен што предизвикува силни емоции.

За едни е ремек-дело на модернизмот, за други симбол на студена, бездушна естетика. Малку градби, сепак, предизвикуваат толку поларизирани реакции како Националната и универзитетска библиотека на Косово во Приштина.

Некои ја нарекуваат најгрдата зграда во Европа, други ја сметаат за едно од најсмелите архитектонски дела на Балканот. Но, едно е неспорно, ова е објект кој никого не остава рамнодушен.

Архитектура што не сака да биде убава, туку значајна

Брутализмот никогаш не бил стил што се стремел кон класична убавина. Самото име потекнува од францускиот израз béton brut („суров бетон“), термин што го популаризирал големиот швајцарско-француски архитект Ле Корбизје. Наместо украсување, брутализмот ја слави конструкцијата, материјалот и геометријата.

Овој архитектонски правец најсилно се развивал од 1950-тите до средината на 1970-тите години, кога многу држави барале монументални јавни објекти што ќе ја симболизираат државната моќ, образованието и културата. Во тогашна Југославија, брутализмот добил посебен локален израз, комбинирајќи модернистички идеи со регионални архитектонски мотиви.

Зграда што и денес ги дели мислењата

Националната библиотека во Приштина официјално е отворена во 1982 година, а нејзин автор е еден од најзначајните хрватски архитекти, Андрија Мутњаковиќ, познат по својата експериментална архитектура и неконвенционален пристап кон јавните објекти.

Објектот бил проектиран во исклучително чувствителен политички период, кога етничките тензии во Косово веќе биле очигледни. Наместо да избере стил што ќе асоцира само на една културна традиција, Мутњаковиќ се обидел да создаде архитектура која ќе биде симболично неутрална и ќе ги обедини различните историски влијанија на регионот.

Токму затоа, библиотеката претставува необична композиција од кубични волумени врз кои се поставени 99 куполи со различни димензии, изработени од плексиглас, додека целата фасада е обвиена со метална мрежеста конструкција.

Необичните куполи имаат своја логика

На прв поглед, куполите изгледаат случајно распоредени, но нивната организација внимателно ја следи внатрешната функција на просторот. Тие не се само декоративен елемент.

Плексигласот овозможува природната светлина да навлегува длабоко во читалните, додека куполите ја распрснуваат светлината рамномерно, намалувајќи ја директната сончева изложеност врз книгите.

Металната решетка што ја обвива зградата, пак, има повеќекратно значење. Освен што создава препознатлива визуелна текстура, таа служи како дополнителна заштита од силното сонце и ја намалува топлинската апсорпција на фасадата. Во исто време, создава игра на сенки која постојано се менува во текот на денот.

Симболика која никогаш не доби единствено толкување

Најголемите дебати отсекогаш се воделе околу значењето на куполите.

Според едни, тие претставуваат традиционални албански кечиња. Други во нив препознаваат византиски куполи, исламска архитектура или дури апстрактна претстава на човечкиот мозок – симбол на знаењето.

Самиот Мутњаковиќ никогаш не сакал да ја сведе архитектурата на едно единствено толкување. Во повеќе интервјуа истакнувал дека добрата архитектура треба да биде отворена за различни читања и дека симболиката не смее да биде еднодимензионална.

Светските архитекти гледаат поинаку

Иако честопати завршува на листите на „најгрдите згради“, голем број современи архитектонски критичари ја сметаат библиотеката за исклучително важен пример на доцномодернистичка архитектура.

Британскиот архитектонски критичар Овен Хетерли, кој долго време го истражува архитектонското наследство на Источна Европа, истакнува дека токму ваквите објекти покажуваат колку амбициозна и интелектуално храбра била архитектурата на поранешна Југославија, за разлика од денешната комерцијална градба.

Архитектонското списание The Architectural Review ја наведува библиотеката како пример за архитектура што не може да се оцени само според визуелната привлечност, туку мора да се разбере преку нејзиниот историски, политички и културен контекст.

Многу професори по архитектура денес ја анализираат токму како пример за критички регионализам, пристап во кој модерната архитектура се обидува да воспостави дијалог со локалната традиција, наместо да ја копира.

Од „најгрда“ до светска атракција

Во 2009 година, библиотеката беше рангирана меѓу најгрдите градби во светот според корисниците на порталот VirtualTourist, а две години подоцна британскиот The Telegraph ја вклучи меѓу 21-те најнеатрактивни објекти на планетата.

Но, во последната деценија ситуацијата значително се промени.

Со растечкиот интерес за брутализмот, зградата денес е задолжителна станица за архитекти, студенти и фотографи од целиот свет. Нејзините необични форми често се појавуваат во архитектонски публикации, документарни филмови и на социјалните мрежи, каде што многумина ја сметаат за едно од најфотогеничните дела на балканскиот модернизам.

Така, објектот што некогаш беше симбол на архитектонска „грдотија“, денес за многумина претставува пример дека најголемите архитектонски дела не мора секогаш да бидат лесно разбирливи. Понекогаш нивната вистинска вредност се открива дури по неколку децении, кога времето ќе покаже дека смелоста, визијата и оригиналноста можат да бидат поважни од моменталниот вкус на јавноста.

Н.Т