Стравот од различност – зошто Македонците често „казнуваат“ кога некој има префинет стил?

Во многу европски метрополи, добро облечениот човек останува речиси незабележан. Таму елеганцијата е дел од урбаната култура. Но, во многу помали и потрадиционални општества, меѓу кои често се вбројува и македонското, впечатливо облечената личност многу лесно станува предмет на коментари, потсмев или сомнеж.

Човекот не ни мора да биде екстравагантен. Доволно е да биде малку поуреден, да има поквалитетен вкус, поинакви комбинации или повисоки критериуми за облекување за веднаш да биде означен како „се прави важен“, „глуми“, „се покажува“, „мисли дека е нешто повеќе“ или „сака внимание“.

Сепак, прашањето не само модно туку е длабоко психолошко и социолошко.

Современата психологија одамна покажува дека луѓето многу почесто реагираат негативно на оние што се издвојуваат отколку на оние што се вклопуваат. Социјалниот психолог Соломон Аш уште во педесеттите години покажа дека поединците имаат силна потреба да се прилагодат на групата, дури и кога групата очигледно греши. Подоцна, психолозите развија цела теорија околу т.н. нормативен социјален притисок, односно тенденцијата луѓето да ги санкционираат оние што ги нарушуваат непишаните правила на заедницата.

Во таков контекст, облеката никогаш не е само облека. Таа сепак станува порака.

Стилот како јазик на идентитетот

Психолозите одамна зборуваат за феноменот „облечено сознание“ или концепт што во 2012 година го разработија истражувачите Хајо Адам и Адам Галински. Нивните истражувања покажаа дека облеката не влијае само врз тоа како нè гледаат другите, туку и врз начинот на кој самите размислуваме, се движиме и се чувствуваме.

Облеката е продолжение на идентитетот. Таа испраќа информации за вредностите, културниот капитал, професијата, самодовербата, образованието и животниот стил.

Токму затоа луѓето реагираат на неа многу посилно отколку што мислиме.

Пјер Бурдје- Вкусот никогаш не е случаен

Францускиот социолог Пјер Бурдје уште во книгата „Дистинкција“ објаснува дека вкусот не е индивидуална случајност, туку форма на културен капитал. Според него, луѓето преку стилот покажуваат образование, искуство, културна изложеност и општествена позиција. Но, Бурдје предупредува и на друг феномен.

Во средини каде што културниот капитал не е рамномерно распределен, секој што покажува поразвиен вкус може да биде доживеан како закана. Ама не затоа што е подобро облечен. Туку затоа што потсетува дека постојат различни стандарди.

Леон Фестингер- Зошто стилскиот човек предизвикува непријатност?

Теоријата на социјалната споредба на Леон Фестингер нуди уште поинтересно објаснување. Луѓето постојано се споредуваат со другите за да ја проценат сопствената вредност. Кога некој изгледа особено средено, самоуверено или софистицирано, кај дел од луѓето се јавува непријатност. Не затоа што направил нешто лошо туку затоа што неговото присуство несвесно станува огледало.

А огледалата понекогаш знаат да бидат непријатни. Затоа најлесниот психолошки механизам е обезвреднувањето. Од типот „Не е ништо посебно.“ „Само се прави важен.“ „Глуми богатство.“ „Сака да биде виден.“

Со тоа се намалува психолошката непријатност.

Високите критериуми за стил честопати се толкуваат како ароганција

Една од најголемите заблуди е дека негативните реакции се насочени само кон екстравагантните луѓе. Истражувањата во психологијата на првиот впечаток покажуваат дека не е потребно човек да биде драматично облечен.

Доволно е да избира поквалитетни материјали, да има внимателно комбинирани бои, да носи беспрекорно скроени парчиња, да биде секогаш среден, да има препознатлив личен стил.

Во многу традиционални средини и тоа е доволно за да биде означен како „различен“. Всушност, не се казнува екстраваганцијата.

Често се казнува доследноста.

Македонската култура и идејата „не се издвојувај“

Социолозите честопати укажуваат дека помалите општества развиваат посилна култура на конформизам. Причината е едноставна. Кога сите се познаваат, секое отстапување станува повидливо. Во такви заедници неформалната контрола е исклучително силна. Не постојат закони што забрануваат некој да биде стилски.

Но постојат коментари. Погледи. Озборувања. Подбивања. И тие функционираат како социјална казна.

Психологија на облеката- Зошто стилот буди претпоставки?

Истражувањата во психологијата на облеката покажуваат дека луѓето во првите неколку секунди создаваат претстава за интелигенцијата, компетентноста, доверливоста и социјалниот статус само врз основа на изгледот. Токму затоа стилски облечениот човек честопати добива етикети што немаат никаква врска со реалноста.

Му се припишува богатство. Ароганција. Суета. Елитизам. Па дури и неискреност.

Иако ниту една од тие особини не може да се заклучи од начинот на облекување.

Проблемот не е стилот! Проблем е толеранцијата кон различноста

Најразвиените модни култури во светот не се карактеризираат со тоа што сите се облекуваат исто. Туку со тоа што никој не чувствува потреба да го казни другиот затоа што изгледа поинаку. Таму стилот се чита како индивидуалност.

Кај нас, премногу често, се чита како провокација.

Модата отсекогаш ги оттурнувала границите

Историјата покажува дека речиси секој нов стил прво бил исмеан.

Коко Шанел беше обвинувана дека ги „облекува жените како мажи“. Кристијан Диор беше критикуван дека неговиот „Нов изглед“ е премногу раскошен. Мини-здолништето беше нарекувано неморално. Фармерките некогаш биле симбол на ниска класа. Денес сите тие се класика.

Историјата постојано докажува дека она што денес изгледа „премногу поинакво“, утре често станува нов стандард.

Па така, кога некој е исмеан затоа што има префинет вкус, не се суди само за неговата облека. Се суди за неговата индивидуалност, неговата самодоверба и неговата подготвеност да не се вклопи во просекот. Од психолошки аспект, ваквите реакции многу повеќе зборуваат за заедницата отколку за личноста што е нивна цел.

Вистинското зрело општество не е она во кое сите изгледаат исто. Тоа е општество во кое различноста не се доживува како закана, туку како природен израз на личниот идентитет. А можеби токму способноста да го прифатиме човекот кој има повисоки естетски критериуми, без веднаш да го прогласиме за „вообразен“, е еден од најважните показатели за културната зрелост на едно општество.

Небојша Толески