Влезот на банката дизајниран речиси како парче накит

Нејзиниот ефект доаѓа од нешто многу пософистицирано: концентрација на деталот

Однадвор изгледа како компактна, строга зграда од тули. Но, доволно е да се приближите до влезот за да сфатите дека ова не е обична банка. Во срцето на американскиот Среден Запад, Луис Саливен создал мала архитектонска „кутија за накит“ во која светлината, стаклото, теракотата и орнаментот се споени во спектакуларна целина.

Во Гринел, Ајова, една мала историска зграда и денес изгледа како архитектонска појава што би можела да стои и на многу поголема градска сцена. Станува збор за Merchants’ National Bank, проектирана од американскиот архитект Луис Х. Саливен и изградена во 1914 година, со свечено отворање на 1 јануари 1915 година. Зградата денес е дел од архитектонското наследство на градот и е една од осумте таканаречени „jewel-box“ банки што Саливен ги проектирал на американскиот Среден Запад.

Називот „кутија за накит“ совршено го опишува пристапот. Основната форма е едноставна, компактна и речиси кубична, но нејзината површина е третирана како раскошна обвивка. Саливен покажува дека монументалноста не мора да произлегува од големината. Една мала зграда може да остави впечаток на многу поголем објект ако архитектурата знае каде да го концентрира вниманието.

А токму тоа се случува овде.

Фасадата е изградена од црвеникави тули во различни тонови, со суптилни варијации што создаваат богата текстура. Над неа се појавува теракотен венец со декоративни завршетоци, додека страничната фасада добива сосема поинаков карактер преку големата површина со уметничко стакло. Националниот парк на САД ја опишува зградата како двокатна коцка со декоративна тула и полихромен ефект, што уште еднаш покажува колку Саливен внимателно работел со бојата и материјалот.

Но, фасадата има една точка што речиси невозможно е да се игнорира.

Влезот.

Тој не е само врата. Тој е цел архитектонски спектакл.

Над влезната врата се наоѓа големото кружно витражно прозорче, познато како розетен прозорец, околу кое Саливен развил сложена композиција од теракота. Кругови, квадрати, дијаманти и органски форми се преклопуваат едни со други, создавајќи нешто помеѓу архитектонска орнаментика и огромен накит поставен врз фасадата.

Токму овој дел ја прави зградата препознатлива.

Витражот го дизајнирал Луис Милет, долгогодишен соработник на Саливен, а неговите интензивни бои се претвораат во центар на целата композиција. Околу него, теракотата се шири како декоративен „сончев зрак“, со геометриски и органски мотиви кои изгледаат речиси како да се рачно извезени врз фасадата.

Оттука доаѓа и впечатокот дека влезот е дизајниран речиси како парче накит.

Не е случајно што токму оваа банка се поврзува со идејата за кутија за накит. Како што кутијата има едноставна надворешност, но крие нешто драгоцено внатре, така и Саливен создава релативно воздржана архитектонска маса чија вистинска раскош се открива преку деталите.

На двете страни од влезот некогаш стоеле декоративни фигури на грифони или лавови, поставени како симболични чувари. Првично биле изработени од теракота, а бидејќи материјалот бил кршлив, оригиналните фигури со текот на времето биле оштетени; денешните се заменети реплики.

Но вистинското изненадување доаѓа дури кога ќе се помине низ вратата.

Внатрешноста е сосема поинаков свет.

Ако фасадата делува цврсто и компактно, ентериерот е исполнет со светлина и боја. Големите витражни површини долж источната страна, заедно со обоениот стаклен покривен прозорец, внесуваат обоена светлина во главниот простор. Националниот парк го опишува ефектот како речиси катедрален: светлината низ обоеното стакло го исполнува ентериерот и го оживува златниот теракотен орнамент и богатата дрвена обработка.

Главниот простор бил замислен како голема банкарска сала со високи тавани, дрвени елементи, мермерни површини и декоративни детали. Во ентериерот се зачувани и оригинални елементи како резбан дрвен пулт за чекови, розови мермерни подови, декоративна теракота и оригинални висечки светилки.

Особено впечатливи се големите прозорци долж страничниот ѕид. Наместо баналната идеја дека банка треба да биде темна, тешка и затворена, Саливен ја претвора светлината во архитектонски материјал. Сините, зелените, жолтите и златните тонови од стаклото се прелеваат низ просторот, создавајќи атмосфера што повеќе потсетува на храм или свечена сала отколку на типична финансиска институција.

И тука се гледа генијалноста на проектот.

Саливен не ја украсува само банката. Тој ја претвора самата функција на банката во архитектонско искуство.

Во време кога банкарските згради требало да испраќаат порака за сигурност, стабилност и богатство, тој избира да ја изрази таа порака преку материјал, светлина и орнамент. Масивната форма дава чувство на стабилност; раскошната фасада зборува за престиж; а витражите и златните детали создаваат впечаток дека она што се чува внатре е нешто вредно.

Зградата е релативно мала – историските податоци ја опишуваат како објект со димензии од приближно 41 на 76 стапки, односно околу 12,5 на 23 метри. Но, нејзината архитектура намерно ја надминува сопствената физичка големина.

Токму затоа Merchants’ National Bank е толку интересна и денес.

Таа не се обидува да биде огромна. Не се потпира на височина, масивни волумени или спектакуларна силуета. Нејзиниот ефект доаѓа од нешто многу пософистицирано: концентрација на деталот.

Еден мал прозорец станува центар на фасадата. Една врата станува архитектонски накит. Една мала банкарска сала се претвора во простор полн со боја. А една навидум едноставна зграда станува едно од најпрепознатливите дела од доцниот период на Луис Саливен.

Изградена пред повеќе од еден век, оваа „кутија за накит“ во Гринел покажува нешто што современата архитектура понекогаш повторно го открива: впечатливата зграда не мора да биде најголемата. Понекогаш е доволно еден совршено осмислен детал да ја промени целата архитектура.

А во случајот на Саливен, тој детал е влезот – композиција од стакло, теракота, злато и геометрија што и по повеќе од сто години изгледа како огромен накит поставен на лицето на една мала градска зграда.

Денес поранешната банка ги пречекува посетителите како Grinnell Area Chamber of Commerce и Grinnell Visitor Center, а објектот е признат како National Historic Landmark од 1976 година.

Мала по површина. Огромна по архитектонскиот ефект.