Може ли Македонија повторно да стане модна сила како во Југославија?

Во времето на Југославија, Македонија беше еден од најважните текстилни и конфекциски центри на федерацијата. Штип, Прилеп, Битола, Тетово, Велес и Скопје имаа фабрики што произведуваа за огромен заеднички пазар, а македонските работници важeа за искусни, брзи и дисциплинирани. Денес, прашањето дали Македонија може да ја врати таа слава не е носталгично, туку економско и стратешко. Одговорот е дека најверојатно може делумно да ја врати, но не со истиот модел, туку со сосема нов пристап.

Од индустриски гигант до подизведувач

Текстилната индустрија и денес е една од клучните производствени гранки во државата. Според официјални податоци, секторот е меѓу најголемите индустриски работодавачи, со околу 35.000–36.000 вработени, значајно учество во индустрискиот БДП и силна извозна улога. Се проценува дека во секторот работат стотици компании, а текстилот останува втор голем индустриски сектор по металургијата.

Но проблемот е што најголем дел од производството со години функционира по моделот CMT (Cut-Make-Trim) односно македонските фабрики шијат за странски брендови, со туѓ дизајн, туѓ материјал и мала заработка по парче. Во некои анализи се наведува дека и до 93% од производството е организирано токму така.

Тоа значи дека Македонија има производство, но не и доволно сопствена вредност.

Што беше силата во Југославија?

Во југословенскиот период, Македонија имаше три големи предности. Прво, голем заеднички пазар од милиони потрошувачи. Второ, вертикално организирано производство, од предиво и ткаенини до готова облека.
Трето, силни домашни брендови и фабрики со препознатливост и сигурен пласман.

По транзицијата, дел од тие капацитети се распаднаа, некои беа приватизирани без стратегија, а дел не издржаа конкуренција од Азија и евтиниот увоз. Анализите наведуваат и губење на суровинска база и традиционални пазари како една од причините за падот.

Може ли славата да се врати?

Ако под „слава“ се мисли на масовни фабрики како некогаш, тешко. Светот се смени. Денес доминираат Кина, Бангладеш, Турција, Виетнам и автоматизирани системи. Македонија не може да ги победи по евтина масовност.

Но ако под „слава“ се мисли на профитабилна, модерна, европски конкурентна модна продукција, тогаш одговорот е апсолутно да.

Македонија има реални адути како близина до ЕУ пазари, брза достава до Германија, Италија, Австрија и Холандија, искусна работна сила, традиција во шиење и конструкција, можност за мали и брзи серии, пониски трошоци од Западна Европа

Тоа е токму моделот што денес го бара современата мода: nearshoring, производство блиску до пазарот, наместо чекање бродови од Азија.

Што мора да се направи?

Од шиење за други, кон сопствени брендови

Најголемата слабост е што Македонија произведува многу, а продава малку под свое име. Без македонски брендови нема вистински профит.

Потребно е создавање брендови за женска деловна мода, машка класика, премиум плетка, еко мода, работнички униформи и униформи.

Дизајн па производство па добивка

Имаме производствени знаења, но недостига масовно поврзување со модни дизајнери, e-commerce експерти и маркетинг агенции. Фабрика без бренд е сервис. Фабрика со бренд е бизнис.

Штип како балкански моден кластер

Штип има репутација како текстилен центар. Со државна и приватна стратегија може да стане регионален за примероци, брза конфекција, fashion tech, CAD/CAM моделирање, одржлива продукција

Подобри плати и услови

Без работници нема индустрија. Текстилот долго време страдаше од ниски плати. За да се задржи кадар, мора повисоки примања, модерни услови, обуки, роботизација на тешки процеси, мотивирање млади кадри

Онлајн продажба директно во Европа

Денес бренд може да се роди од Штип, а да продава во Берлин. Не е потребна класична малопродажна мрежа ако има силен веб-шоп, логистика, добар визуелен идентитет, Instagram/TikTok маркетинг, квалитетен производ.

Каде Македонија може да победи?

Не во евтина маица. Таму победуваат азиските гиганти.

Македонија може да победи во квалитетни палта, блејзери, женска конфекција, премиум основи, мали серии за европски брендови, одржлива мода, луксузно бренд производство

Македонија не може да ја врати Југославија, но може да ја врати моќта што ја имаше во модната продукција во нова форма.

Наместо фабрики што само шијат за други, потребни се компании што дизајнираат, брендираат и продаваат. Наместо евтина работна сила, стручна и добро платена работна сила. Наместо носталгија, стратегија.

Славата не се враќа со сеќавања. Се враќа со инвестиции, визија и храброст. Македонија сè уште има знаење, традиција и луѓе. Прашањето не е дали може, туку дали конечно ќе одлучи да го направи тоа.

Небојша Толески