Светлана Мојсов сè поблиску до Нобеловата награда: Македонката повторно меѓу научниците од „Нобелова класа“

Од Скопје до една од најпрестижните научни институции во светот, приказната за Светлана Мојсов доби уште едно големо поглавје. Македонската научничка чие истражување помогна да се постават темелите за револуционерната GLP-1 терапија, поврзана со лекови како Ozempic и Wegovy, е прогласена за Citation Laureate за 2026 година од Clarivate. А признанието отвора уште едно големо прашање: дали токму нејзиното име наскоро ќе се најде и меѓу нобеловците?

Научниот свет повторно го сврте вниманието кон една жена родена во Скопје.

Светлана Мојсов, професорка на Универзитетот „Рокфелер“ во Њујорк, е избрана за Citation Laureate 2026 во физиологија или медицина, заедно со Даниел Џ. Друкер од Универзитетот во Торонто и Јенс Јул Холст од Универзитетот во Копенхаген.

Тројцата се наградени за „идентификација и карактеризација на глукагон-сличниот пептид-1 (GLP-1) и проучување на неговата биолошка активност“. Станува збор за научна работа која денес има огромно влијание врз медицината и развојот на новата генерација терапии за дијабетес и дебелина.

Но зад кратенката GLP-1 стои приказна која започнала пред повеќе од четири децении, во лабораторија, со синтеза на пептиди, долги часови истражување и научна интуиција.

Од лабораторијата на Нобеловецот до револуција во медицината

Научниот пат на Мојсов започнал во Њујорк, на Универзитетот „Рокфелер“, каде што во 1970-тите работела во лабораторијата на Брус Мерифилд, нобеловецот кој ја развил техниката на синтеза на пептиди во цврста фаза.

Токму таму Мојсов стекнала експертиза во синтезата на пептиди и работела на глукагонот – хормон кој игра важна улога во регулирањето на нивото на шеќерот во крвта.

Подоцна се преселила во Општата болница во Масачусетс, каде што започнала да го проучува тогаш мистериозниот GLP-1.

И токму тука доаѓа еден од најзначајните моменти во нејзината кариера.

Во 1980-тите, Мојсов го идентификувала биолошки активниот дел од GLP-1 и покажала дека токму оваа форма има способност да го стимулира ослободувањето на инсулин. Нејзините истражувања, во соработка со други научници, помогнале да се покаже дека GLP-1 функционира како инкретин – хормон кој се ослободува по внесување храна и го поттикнува организмот да произведува инсулин.

Со други зборови, нешто што започнало како фундаментално истражување на еден пептид подоцна ќе стане основа за цела нова класа лекови.

Од научна формула до Ozempic и Wegovy

Денес GLP-1 е еден од најпознатите термини во медицината и фармацевтската индустрија.

Лековите кои го имитираат дејството на GLP-1 го намалуваат нивото на шеќер во крвта, го стимулираат ослободувањето на инсулин и влијаат врз чувството на ситост и апетитот.

Така се создаде нов пристап во третманот на дијабетес тип 2, а подоцна и на дебелината.

Првите терапии базирани на оваа биологија почнаа да се појавуваат на пазарот во 2010-тите, а денес лековите од оваа класа се меѓу најзначајните медицински терапии во светот. Рокфелер наведува дека истражувањето на Мојсов било дел од научната основа за лекови како Victoza, Saxenda и Wegovy, додека нејзиното откритие на активната секвенца на GLP-1 било суштинско за понатамошниот развој на оваа терапевтска платформа.

И тука приказната станува уште поголема.

GLP-1 терапиите денес не се истражуваат само во контекст на дијабетес и слабеење. Научните истражувања покажуваат потенцијал и во области како кардиоваскуларни и бубрежни заболувања, апнеја при спиење и други метаболички и хронични состојби.

Научен придонес за кој признанието дојде по децении

Приказната за Светлана Мојсов не е само приказна за големо откритие. Таа е и приказна за борбата научниот придонес да биде правилно препознаен.

Универзитетот „Рокфелер“ во 2023 година објави текст со наслов „Her scientific breakthrough took 5 years. Getting credit took decades“, нагласувајќи дека нејзиниот придонес кон откривањето и карактеризирањето на GLP-1 со години не бил доволно препознаен.

Мојсов подоцна се борела нејзиното име да биде внесено како коавтор во патенти поврзани со GLP-1, како и да бидат коригирани научни трудови во кои нејзините клучни наоди биле изоставени.

И токму затоа низата признанија што ги добива во последните години има дополнителна тежина.

Награда по награда – светот го потврдува нејзиното дело

Само во последните неколку години, нејзината научна работа е наградена со некои од најпрестижните признанија во медицината и науката.

Меѓу нив се Pearl Meister Greengard Prize, Lasker-DeBakey Clinical Medical Research Award, Tang Prize, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research, Warren Triennial Prize, Breakthrough Prize in Life Sciences, како и признанието од Националната библиотека за медицина.

Во 2024 година беше избрана и за една од 100-те највлијателни луѓе во светот според TIME, а во 2025 година беше избрана за член на National Academy of Sciences, една од најпрестижните научни институции во САД. Во мај 2026 година „Рокфелер“ ја унапреди во титулата Lulu Chow Wang and Robin Chemers Neustein Research Professor.

А сега доаѓа и Citation Laureate.

Clarivate оваа година избра 22 научници чии истражувања се оценети како откритија од „Нобеловска класа“. Од почетокот на програмата во 1989 година, според Clarivate, 89 Citation Laureates подоцна станале добитници на Нобелова награда.

Методологијата се базира на огромна анализа на научната цитираност. Clarivate анализира повеќе од 67 милиони научни трудови и трудови од конференции индексирани од 1970 година, а лауреатите се избираат од исклучително тесен круг автори чии трудови се меѓу највлијателните во своите области.

Затоа признанието не е само уште една награда во долгата листа на Мојсов.

Тоа е и причина поради која нејзиното име повторно се појавува во разговорите за можните идни нобеловци.

„Родена во Скопје“ – признание и од Македонија

Додека светот ѝ оддава признание за научното дело, Македонија неодамна ѝ оддаде едно од своите највисоки државни признанија.

На 26 септември 2026 година, претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, на свечена церемонија во „Вила Водно“, ја одликуваше Светлана Мојсов со Орден „8 Септември“ за нејзиниот извонреден придонес во биохемијата како врвна светска научничка и истражувачка.

Мојсов, која е родена во Скопје на 8 декември 1947 година, основното и средното образование ги завршила во родниот град, а во 1971 година дипломирала физичка хемија на Природно-математичкиот факултет во Белград. Во 1972 година започнала докторски студии на „Рокфелер“, каде што работела под менторство на Брус Мерифилд.

На церемонијата, видно емотивната Мојсов кратко изјави:

„Јас сум без зборови. Многу Ви благодарам.“

Сиљановска-Давкова, пак, нагласи дека иако научниот пат ја однел Мојсов во САД, таа е Македонка родена во Скопје и дека нејзиното дело претставува значаен придонес кон афирмацијата на Македонија во највисоките меѓународни интелектуални кругови.

Од Скопје до светскиот врв

Денес името на Светлана Мојсов стои во центарот на една од најзначајните приказни во современата медицина.

Нејзината работа не создаде само научен труд или лабораториски резултат. Таа помогна да се отвори пат кон цела генерација терапии кои денес го менуваат начинот на кој медицината гледа на дијабетесот, дебелината и метаболичките заболувања.

А зад таа светска научна приказна стои жена родена во Скопје, која пред повеќе од половина век започнала со истражување на пептидите во лабораторијата на еден Нобеловец.

Денес, нејзиното име е меѓу Citation Laureates за 2026 година.

И ако историјата на ова престижно признание е показател, следниот голем наслов за Светлана Мојсов можеби допрва треба да биде напишан.