Висока мода и изгорени човечки тела од краишта осудени на вечна беда

Денес

Кинеските и индиските работилници во околината на Милано, кои произведуваат луксузни чанти и модни додатоци за Armani, им плаќале на работниците помалку од три евра на час, во опасни услови, а производите на нивниот труд се продавале за иладници евра

Пред една година почина Џорџо Армани, италијанскиот моден дизајнер кој, како што веќе беше напишано во пригодните текстови, беше синоним за врвна елеганција и беспрекорен стил. И, да бидеме реални, навистина беше. Само што... За жал, таму каде што се вртат сериозни пари секогаш постои и тоа проклето „само“.

Во филмот „Изгрејсонце“ од 1993 година, Шон Конери го играше капетанот Џон Конор, елегантен полицаец упатен во јапонската култура и обичаи. Негов партнер беше Весли Снајпс, односно поручникот Вебстер Смит, кој пораснал во една од оние американски населби во кои се раѓа во сиромаштија, а се умира или во неа или во пресметки меѓу банди, а понекогаш и во строго чувани затвори.

Истражувајќи силување и убиство извршени во новоотворена зграда на азиска корпорација, Конор и Смит стануваат проблем за оние кои сакаат злосторството да биде прикриено, а сторителот да продолжи да акумулира милиони. Затоа, меѓу другото, се принудени да се засолнат во населбата што младиот поручник ја познава и во која сè уште има пријатели.

Меѓу нив е и еден еминентен криминалец, со широки раменици како регал, кој го допира оделото на Конор и го прашува:

„Ова е Armani?“

Откако добива потврден одговор, лицето му се озарува, усните му се развлекуваат во насмевка и со глас на вљубен човек изговара:

„Џор-џоооо“.

„Тоа беше младешка глупост. Верував дека можам да го променам општеството. Ме водеа и амбицијата и задоволството што луѓето ме читаат. Но единственото нешто што го направив беше што се изложив. Не вредеше за страдањето. Кога би можел да го вратам времето, би напишал друга книга. Или барем во книгата би ги променил сите имиња со измислени. Лут сум што не ме убија. Живеам еден вид полуживот, ниту сум целосно жив, ниту мртов. Камората веројатно смета дека најлошата казна за мене е тоа што не сум убиен, туку што живеам во оваа страшна полусостојба. Често помислувам: ве молам, само убијте ме или дозволете ми да живеам како слободен човек“, изјави во интервју за британскиот „Телеграф“ италијанскиот новинар и писател Роберто Савијано, чија книга „Гомора“, објавена пред точно 20 години, прецизно го прикажа функционирањето на општество со кое формално управуваат демократски избрани функционери и функционерки, а суштински криминалната организација Камора, без чиј благослов не се продава дрога, не се поправаат патишта, не се увезува пластична галантерија од Азија и, меѓу останатото, не се создава висока мода која ја промовираат ѕвездите на црвениот тепих.

Според книгата на Савијано се снимени филм и серија во кои, особено во филмот, крајно реалистично е прикажан светот без видлива граница меѓу подземјето и, да речеме така, надземјето, но со многу јасна линија на поделба меѓу оние на дното на прехранбениот синџир и оние кои, често и несвесно, учествуваат во акумулацијата на капиталот на Камората.

Меѓу нив, на пример, спаѓаат и филмските ѕвезди во скапи тоалети со енормно ниска производна цена.

Тука нема некоја голема наука: вредноста на суровините, трудот и енергенсите влегуваат во производната цена, додека брендот и снобизмот ја формираат продажната цена на раскошниот фустан или на она одело на капетанот Џон Конор што го креирал Џор-џоооо.

Покојниот моден гуру во последните години од животот дочека деловната империја што ја создал привремено да заврши под принудна судска управа, поради, како што беше објавено, откритијата на италијанските истражители дека кинеските и индиските работилници во околината на Милано, кои произведуваат луксузни чанти и модни додатоци за Armani, им плаќале на работниците помалку од три евра на час, држејќи ги во опасни услови, додека производите на нивниот труд се продавале за илјадници евра.

„Јавноста беше“, исто така беше објавено пред сè да биде заборавено, „згрозена од лицемерието на високата мода“.

Во Липница, во близина на Тузла, постои компанија со име Bosit Industry, чиј сосопственик и директор е Мирамел Бајрактревиќ, кој вели дека одлично соработува со италијанските партнери и дека чевлите на Prada ги произведува тим од 102 работници со различни професии, меѓу кои претежно лица со послаб социјален статус, како самохрани мајки, инвалиди и демобилизирани ветерани.

Тие месечно произведуваат околу 7.000 пара чевли на Prada.

„Со помош на државата би можеле да отвориме уште работни места и да ја прошириме соработката, но од државата никогаш ништо не добивме“, истакнал Бајрактревиќ.

„Во компанијата Bosit Industry се исклучително задоволни од соработката со Prada и тврдат дека досега немале никакви забелешки за квалитетот на производите што ги испорачуваат на захтевниот италијански пазар“, објави, заедно со низа други хрватски медиуми, „Index“ во 2013 година, повикувајќи се на порталот „Tuzlanski.ba“, кој навел дека просечната плата во Bosit Industry била околу 230 евра, додека чевлите на Prada на „захтевниот италијански пазар“ се продавале и за 1.990 евра!

Пред 13 години се чинеше дека Bosit Industry ја очекува светла иднина која, сепак, се покажа поинаква: компанијата, имено, е во процес на ликвидација.

Во Босна и Херцеговина повеќе не може да се најде човек подготвен еден месец да работи за 230 евра, а чевлите на Prada и денес можат да се купат за истиот износ од 1.990 евра.

„Јавноста“, која, да бидеме реални, повеќе и не се сеќава дека некогаш била „згрозена од лицемерието на високата мода“, остана подеднакво лицемерна, само што има помалку пари од оние кои во гардероберите чуваат капитал во текстил.

Евтината облека, имено, не е евтина затоа што постои некаква магична формула за формирање на крајната цена, туку поради експлоатацијата на работниците и работничките во непосредното производство, непочитувањето на стандардите за заштита на животната средина и капиларната корупција која Западот ја занемаруваше, прогласувајќи, на пример, Бангладеш за инвестициски рај, кој во меѓувреме толку многу порасна што оваа земја се нарекува и „кројачница на светот“.

„Европската Унија е подготвена да го поддржи Бангладеш во неговите напори за успешно интегрирање во светскиот трговски систем преку отворање нови трговски можности и поддршка на поголем продор на пазарот“, зборуваше поранешниот комесар на Европската комисија за трговија, Паскал Лами.

„Деветти април е, а Rana Plaza, оддалечена дваесетина километри од кулата на BGMEA, сè уште стои исправено. Најголемиот масакр во индустриската историја на Бангладеш ќе се случи дури за две недели, но прашањето за безбедноста и условите за работа во текстилниот сектор веќе тогаш упорно се поставуваше.

На 7 јануари, пожар предизвика смрт на осум работници во Smart Garment Export, мала фабрика во центарот на Дака, во која биле вработени 300 работници.

Месец и половина подоцна, на 24 ноември 2012 година, втор пожар беснеел во фабриката Tazreen Fashions во Ашулија, предградие на северот од главниот град на Бангладеш, во кој, според официјалниот биланс, загинале 112 лица, а 1.000 биле повредени.

На деветте катови на Tazreen биле натрупани 3.000 работници, главно млади жени кои дошле од најсиромашните села, тргнувајќи по леб за да им помогнат на своите семејства.

За 3.000 таки месечно, односно 30 евра, шест од седум дена во неделата, по десет часа дневно, изработувале облека наменета за престижни брендови, меѓу кои Disney, Walmart и француската групација Teddy Smith.

Лесно запалливите производи биле складирани во приземјето, во близина на скалите, спротивно на најосновните правила за безбедност при работа.

Излезите за евакуација биле заклучени со резе за да се спречи кражба на стоката, во согласност со вообичаената практика, а жртвите кои се нашле во огнена стапица биле живи изгорени или скокале низ прозорците.

Кога во Бангладеш некоја фабрика ќе изгори или ќе се урне, BGMEA ги обесштетува жртвите. Тарифите се впечатливи: 100.000 таки, односно 1.000 евра, по повреден за медицинска помош, и 600.000 таки, односно 6.000 евра, за секој загинат како компензација за неговото семејство.

Но само најсреќните стигнуваат до трошките што ги дели BGMEA. Таа, имено, ги составува и списоците на жртви.

Бидејќи повеќето вработувања се потврдуваат само усно, без договор за работа, дел од преживеаните немаат никаков документ со кој би можеле да докажат дека навистина биле во работен однос.

На крајот, секој може да си ја скрши ногата или да падне во печка“, напиша Оливие Сиран за „Le Monde diplomatique“ пред осум години.

Абул Маал Абдул Мухит, министер за финансии на Бангладеш, на ужасот во Rana Plaza се осврна со епитаф:

„Не мислам дека станува збор за нешто сериозно. Тоа е само обична несреќа.“

Значи, сè отсекогаш било како во кинеските и индиските работилници во околината на Милано кои им плаќале на работниците помалку од три евра на час, држејќи ги во опасни услови, но со една мала и суштинска разлика:

Она што е дозволено во Босна и Херцеговина на пример и во Бангладеш, или она што Камората го контролира во италијанската провинција, е прифатливо сè додека не се случува таму каде што некогаш оделата за елегантните американски полицајци ги креирал Џор-џоооо, се разбира Armani, и каде што не се чувствува смрдеата на изгорените човечки тела од краишта осудени на беда.