ЗАБОРАВЕНАТА МОДНА ИСТОРИЈА НА СКОПЈЕ: ПОСТОЕЛА КОНФЕКЦИЈА „13 НОЕМВРИ“, А ЗАД НЕЈЗИНИТЕ ПРОДАВНИЦИ СТОЕЛЕ ЖЕНИ СО ИМИЊА И ПРЕЗИМИЊА!

На денот кога Скопје го слави своето ослободување, најчесто се потсетуваме на историските настани, на хероите и на луѓето што ја испишале судбината на градот. Но постои и една поинаква историја. Историја на секојдневниот живот, на жените што работеле, создавале, шиеле и продавале облека, на старите скопски дуќани и на модата што се менувала заедно со градот. Токму во таа историја откриваме еден речиси заборавен податок: Скопје некогаш имало Производно-шивачка задруга што го носела името „13 Ноември“.

А зад оваа приказна не стојат само сеќавања. Стојат официјални документи, судски регистрации и вистински имиња на жени кои биле дел од тогашниот текстилен и трговски живот.

„13 НОЕМВРИ“ НЕ БИЛ САМО ПРАЗНИК – БИЛ И ИМЕ НА ШИВАЧКА ЗАДРУГА

Во дигитализираните архиви на „Службен весник на Социјалистичка Република Македонија“, во бројот објавен на 9 февруари 1973 година, се наоѓаат записи што откриваат еден интересен дел од скопската стопанска историја.

Во регистарот на претпријатијата и дуќаните при Окружниот стопански суд во Скопје се споменува Производно-шивачката задруга „13 Ноември“ – Скопје.

Задругата не била само име запишано во административен документ. Според судските регистрации од 1972 година, таа имала сопствена трговска мрежа преку која се продавале конфекциски производи и текстилна стока.

Еден од најинтересните записи се однесува на продавница во Неготино, на улицата „Страшо Пинџур“, каде што се продавала лесна, женска и детска конфекција од сопствено производство.

Тоа е важен податок.

Тој потврдува дека задругата не се занимавала исклучиво со препродажба на готови производи, туку имала и сопствена производствена дејност.

Во времето кога домашната текстилна индустрија била важен дел од стопанството, ваквите производствени организации биле составен дел од секојдневниот живот.

Зад секое парче облека стоеле процеси на кроење, шиење, доработка, контрола и продажба. А зад тие процеси стоеле луѓе чии имиња денес ретко ги среќаваме во приказните за историјата на градот.

АНКА, ВЕРА, УБАВКА, ТАЛЈАНКА И ДУШАНКА – ЖЕНИТЕ ШТО ОСТАНАЛЕ ЗАПИШАНИ ВО АРХИВИТЕ

Особено интересен дел од документите се имињата на жените што раководеле со продавниците на задругата.

Во Неготино, како раководителки на продавницата се наведени Талјанка Ставрова и Душанка Арсова.

Во Кавадарци, на улицата „Илинденска“ број 71, како раководителка е запишана Анка Мојсова.

А во Скопје, на Бит-пазар, раководителки на продавницата биле Вера Ременска и Убавка Петковска.

Пет жени чии имиња денес ги читаме од старите службени документи.

За нивните лични животни приказни засега нема доволно јавно достапни податоци. Не знаеме како изгледал нивниот работен ден, какви биле нивните амбиции, колку години работеле во задругата или што се случило со нивните професионални кариери.

Но знаеме нешто значајно: тие имале раководни одговорности во трговската мрежа на производно-шивачка организација во почетокот на седумдесеттите години.

Во време кога женскиот труд бил еден од столбовите на текстилната индустрија, нивните имиња претставуваат мала, но драгоцена трага за женското професионално присуство во стопанскиот живот на Македонија.

И токму затоа заслужуваат да бидат спомнати.

Не како големи историски личности на кои им припишуваме непотврдени достигнувања, туку како вистински жени чие постоење и професионална улога се документирани.

Историјата на еден град не ја создаваат само оние што останале запишани на спомениците. Ја создаваат и луѓето чии имиња останале меѓу страниците на старите регистри.

КАКВА ОБЛЕКА СЕ ПРОДАВАЛА ВО „13 НОЕМВРИ“?

Архивските документи откриваат дека задругата тргувала со лесна, женска и детска конфекција, како и со кратка текстилна и метражна стока.

Ова ни овозможува да добиеме претстава за видот на производите, но не и за конкретните модели, материјали, бои или дизајнерски решенија.

За тоа би биле потребни дополнителни архивски фотографии, каталози, реклами или сведоштва на поранешни вработени и купувачи.

Сепак, самиот податок е доволно интересен за да отвори поширока приказна за начинот на кој се облекувале скопјанките во седумдесеттите години.

Тоа бил период кога конфекциската индустрија добивала сè поголемо значење, кога готовата облека станувала подостапна, а модните влијанија од европските центри постепено се пренесувале и во југословенските градови.

Модата повеќе не била исклучиво прашање на индивидуално шиење кај кројач. Таа сè повеќе станувала дел од организираното индустриско производство и од понудата во продавниците.

Жените избирале фустани, здолништа, палта, блузи и секојдневни комбинации според сопствениот вкус, можностите и трендовите што пристигнувале преку списанијата, излозите и патувањата.

Во таквата модна култура свое место имала и скопската задруга „13 Ноември“.

СКОПЈЕ НЕКОГАШ – ГРАД НА ИЗЛОЗИ, СТОКОВНИ КУЌИ И МОДНИ ЖЕЛБИ

За да ја разбереме приказната за „13 Ноември“, треба да се потсетиме и на Скопје од седумдесеттите и осумдесеттите години.

Тоа било време кога шопингот имал поинаква атмосфера.

Излозите на стоковните куќи биле места каде што се откривале новите модни тенденции, а купувањето облека често претставувало посебен настан.

Меѓу познатите трговски имиња бил и БЕКО, белградска конфекциска компанија со продавници во повеќе југословенски градови.

Во Скопје се развивале трговските и услужните содржини, а со отворањето на Градскиот трговски центар во 1973 година градот добил простор што со децении ќе остане еден од симболите на урбаниот живот.

ГТЦ не бил само место за купување.

Тој станал место за средби, прошетки, кафе, разговори и препознавање на новите стилови.

Паралелно, македонската текстилна индустрија развивала сопствени производствени капацитети, со фабрики и конфекциски организации што снабдувале голем дел од домашниот и југословенскиот пазар.

Секако, не секоја фабрика произведувала висока мода, ниту секое парче облека било дизајнерски уникат.

Но токму конфекцијата ја обликувала секојдневната модна култура.

Таа била модата на улиците, на работните места, на семејните прослави, на младите девојки и на жените што сакале да изгледаат современо.

А во таа голема приказна, сега можеме да го вратиме и едно речиси заборавено име – „13 Ноември“.

ОД ШИВАЧКИТЕ ЗАДРУГИ ДО СОВРЕМЕНИТЕ МОДНИ ПОДИУМИ

Повеќе од половина век подоцна, модната сцена на Скопје има сосема поинаква структура.

Некогашната индустриска конфекција, големите производствени системи и стоковните куќи постепено отстапиле место на нови деловни модели, приватни модни куќи, дизајнерски студија и брендови што се обидуваат да создадат сопствен идентитет на домашниот и меѓународниот пазар.

Но врската меѓу градот, модата и женската креативност останала.

Интересно е што токму во деновите околу 13 Ноември, во 2022 година, Скопје било домаќин на голем моден настан.

Втората сезона на Скопскиот моден фестивал се одржувала под слоганот „Can you feel the light?“, со три ревиски вечери од 10 до 12 ноември, по кои на 13 ноември бил отворен изложбен салон во Скопје Сити Мол.

Тоа бил момент кога македонските дизајнери и брендови добиле можност своите колекции да ги претстават пред публиката, а посетителите непосредно да ги погледнат и нарачаат нивните креации.

Фестивалот обединил повеќе генерации автори, од млади модни таленти до веќе етаблирани имиња.

Меѓу нив била и модната куќа ELENA LUKA.

ELENA LUKA СО „SATIN DREAM“ – ГЛАМУРОЗНО ФИНАЛЕ НА МОДНИОТ ФЕСТИВАЛ

На 12 ноември 2022 година, вечерта непосредно пред празникот на Скопје, модната куќа ELENA LUKA го заокружила ревискиот дел на Скопскиот моден фестивал со колекцијата „Satin Dream“.

Станувало збор за колекција инспирирана од божиците и нимфите во античката грчка и римска уметност.

Во нејзиниот дизајнерски израз доминирале префинети материјали како памучен сатен, органза и свилен жоржет, додека палетата од земјени, златни и бакарни тонови ја нагласувала раскошната, женствена естетика.

Преку меките линии, благородните материјали и елегантните силуети, ELENA LUKA претставила современо толкување на женската убавина, инспирирано од класичната уметност.

Ревијата го затворила тридневниот моден дел на фестивалот, а веќе следниот ден, на 13 ноември, изложбениот простор ги отворил вратите за посетителите.

Така, во годината кога Скопје го славело својот празник, модата повторно била дел од културниот живот на градот.

Се разбира, меѓу Производно-шивачката задруга „13 Ноември“ од седумдесеттите години и современата модна куќа ELENA LUKA не постои документирана деловна или организациска поврзаност.

Но постои една интересна историска паралела.

Во различни времиња, преку различни модели на работа, модата продолжува да биде дел од идентитетот на Скопје.

Некогаш преку производствените задруги и конфекциските продавници.

Денес преку дизајнерските колекции, модните ревии и авторските брендови.

13 НОЕМВРИ – ИСТОРИЈАТА НА ГРАДОТ ЖИВЕЕ И ВО НЕГОВИТЕ МАЛИ ПРИКАЗНИ

Кога денес го славиме 13 Ноември, природно е да се потсетиме на историското значење на овој датум.

Но градот што го сакаме не е создаден само од големите настани.

Тој е создаден и од секојдневието.

Од старите дуќани и нивните излози.

Од работилниците во кои се шиела облека.

Од жените што работеле во конфекцијата, продавале текстил и воделе трговски објекти.

Од генерациите што го менувале својот изглед заедно со времето.

Од кројачките што внимателно ги следеле модните кроеви, од младите девојки што ги набљудувале излозите и од семејствата за кои новата облека била дел од некој важен животен момент.

Токму затоа, откритието дека постоела Производно-шивачка задруга „13 Ноември“ има посебна симболична вредност.

Тоа не ја менува големата историја на Скопје.

Но ја збогатува.

Нè потсетува дека градот има и своја модна меморија, составена од луѓе, производи, продавници и имиња што полека исчезнуваат од колективното сеќавање.

И можеби најубавиот начин да му го честитаме празникот на Скопје е да се потсетиме и на оние што не биле славни, но биле дел од неговиот живот.

На Анка, Вера, Убавка, Талјанка и Душанка.

На непознатите шивачки и конфекциски работници.

На сите оние што со својот труд го создавале секојдневниот лик на градот.

Бидејќи Скопје има историја што ја паметиме. Но има и историја што допрва треба да ја откриеме.

Среќен 13 Ноември, Скопје!