Зграда што може целосно да се расклопи и повторно да се искористи: вака изгледа архитектурата на иднината

Зградата повеќе не се гледа само како готов објект, туку како привремена конфигурација на вредни материјали

Архитектурата полека се откажува од идејата дека животот на една зграда завршува со нејзиното рушење.

Новиот концепт „Design for Disassembly“ бара објектот уште од првиот ден да биде замислен така што еден ден може внимателно да се расклопи, а неговите конструктивни елементи, фасади, инсталации и материјали повторно да влезат во употреба.

Зградата повеќе не се гледа само како готов објект, туку како привремена конфигурација на вредни материјали.

Од рушење кон расклопување

Класичната зграда најчесто е проектирана со мислата како да биде изградена и како да функционира, но многу поретко со прашањето што ќе се случи со неа на крајот од животниот циклус. Кога ќе дојде време за отстранување, машините ја рушат конструкцијата, материјалите се мешаат, а голем дел од нив завршуваат како отпад. Во циркуларната архитектура логиката е обратна, зградата треба да може да се „одмонтира“ наместо да се „урне“.

Ellen MacArthur Foundation проценува дека во Европската Унија градежниот и отпадот од уривање сочинуваат речиси една третина од вкупниот отпад според тежина, додека само околу 20–30 проценти од градежниот отпад и отпадот од уривање денес се повторно употребуваат или рециклираат. Една од причините е токму тоа што зградите често не се проектирани за лесно раздвојување и недостигаат информации за тоа што точно се наоѓа во нив. 

Тука се појавува концептот Design for Disassembly, дизајн за расклопување.

Зградата како огромен градежен „Lego“

Најлесно е принципот да се замисли како Lego. Наместо сите делови да бидат трајно споени во една неделива целина, зградата се составува од компоненти кои во иднина можат да се одвојат.

Тоа значи користење модуларни и стандардизирани елементи, механички и реверзибилни врски, пристапни споеви и материјали кои можат да се раздвојат без да бидат уништени. На пример, фасаден панел кој е механички прицврстен може да се демонтира и повторно да се постави на друга зграда. Панел залепен со повеќе слоеви лепила и трајно интегриран со други материјали многу потешко може да се спаси. Истите принципи можат да се применат на конструкцијата, фасадите, подовите, таваните, преградните ѕидови и инсталациите. 

Затоа добрата циркуларна зграда не е нужно онаа што е најлесна за изградба. Таа е онаа што е лесна и за идно одржување, промена, поправка и расклопување.

Најважниот детал можеби е начинот на кој се споени материјалите

Во традиционалното градење често се користат трајни врски: лепење, лиење, зацементирање или комбинирање на повеќе материјали што подоцна е речиси невозможно да се раздвојат.

Кај дизајнот за расклопување приоритет имаат суви и реверзибилни врски, завртки, навртки, механички прицврстувања и системи што можат да се отстранат без уништување на компонентата.

Тоа е особено важно кај фасадите. Наместо фасадата да биде една неделива композиција, модуларните панели можат да бидат заменливи и демонтажни. ArchDaily го посочува токму користењето стандардизирани компоненти и механички врски како еден од клучните принципи за циркуларни фасади.

Не се расклопува само фасадата

Вистинскиот концепт оди многу подлабоко.

Една зграда може да се замисли како неколку слоеви со различен животен век. Конструкцијата може да трае децении или векови, додека инсталациите, ентериерот и технологијата можат да се менуваат многу почесто.

Затоа инженерите и архитектите можат да проектираат така што електричните, водоводните, вентилациските и другите системи ќе бидат достапни и заменливи, без да мора да се рушат ѕидови или тавани за секоја интервенција.

Arup и Ellen MacArthur Foundation во Circular Buildings Toolkit меѓу принципите на Design for Disassembly ги наведуваат пристапноста до врските, независноста на компонентите, едноставноста, стандардизацијата и безбедното расклопување. 

Материјалниот пасош, зградата добива „лична карта“

Една од најинтересните идеи е Material Passport или материјален пасош.

Замислете дека за една зграда постои дигитална база во која е запишано што точно се наоѓа во неа, кој материјал е употребен, од каде доаѓа, во која количина, како е прицврстен, кога е поставен, дали може да се демонтира и каде може повторно да се употреби.

Тоа е клучно затоа што по 30 или 50 години архитектот или инвеститорот што ќе ја расклопува зградата можеби нема да знае што се крие зад фасадата.

Кај циркуларната архитектура информацијата станува дел од вредноста на објектот. Ellen MacArthur Foundation го наведува материјалниот пасош како важна алатка за идентификување и повторна употреба на компонентите. 

Доказ дека ова не е само теорија

Еден од најинтересните примери е Brummen Town Hall во Холандија. Општината знаела дека поради можни идни промени на границите на општината објектот можеби нема да биде потребен по 20 години. Архитектот Thomas Rau затоа проектирал објект со структура слична на Lego, при што околу 90 проценти од материјалите биле предвидени за демонтажа и повторна употреба. Наместо класично решение со голема количина бетон, користени се префабрикувани дрвени елементи и е изработен материјален пасош за зградата.

Тоа е суштинската промена во размислувањето: зградата не мора да биде крајната дестинација на материјалот.

Таа може да биде само една фаза од неговиот живот.

А што се случува со бетонската конструкција?

Тука работата станува посложена.

Не е реално секоја зграда целосно да се „склопи назад“ како играчка. Особено кај класичните армирано-бетонски конструкции, многу врски се трајни и нивното целосно расклопување без оштетување е тешко.

Затоа циркуларната архитектура не значи дека секоја зграда мора да биде 100 проценти демонтажна.

Целта е да се проектираат што повеќе делови така што нивната вредност ќе се зачува што подолго. Таму каде што конструкцијата не може практично да се расклопи, се бараат други стратегии, адаптација на постојниот објект, повторна употреба, селективна деконструкција и висококвалитетно рециклирање.

Научните истражувања за Design for Disassembly токму затоа ја нагласуваат комбинацијата на едноставност, стандардизација, модуларност и реверзибилни врски како основа за циркуларна конструкција.

Од „отпад“ кон „материјална банка“

Можеби најголемата промена е во начинот на кој ја гледаме старата зграда.

Денес старата зграда најчесто се перципира како нешто што треба да се урне за да се ослободи парцелата.

Во циркуларната економија таа може да се гледа како материјална банка.

Челикот може да продолжи во друга конструкција. Дрвените елементи можат повторно да се употребат. Фасадните панели можат да добијат нов живот. Вратите, прозорците, подовите и ентериерните компоненти можат да се демонтираат наместо да се уништат.

Ellen MacArthur Foundation и Arup токму ваквиот пристап го поставуваат како дел од иднината на градежниот сектор, наместо материјалите да станат отпад, зградите можат да функционираат како складишта на идни ресурси. 

Има ли цена за ваквата архитектура?

Да. И тука мора да се биде реален.

Дизајнот за расклопување може да бара посложено проектирање, прецизно документирање и понекогаш поголеми иницијални трошоци. Некои решенија може да бараат повеќе материјал во првата фаза или поскапи системи за поврзување.

Но аргументот на циркуларната архитектура е дека не треба да се гледа само цената на првиот ден, туку вкупната вредност низ животниот циклус.

Ако еден фасаден елемент може да се замени наместо целата фасада да се реконструира, ако инсталацијата може да се сервисира без рушење, или ако конструктивен елемент може повторно да се продаде наместо да заврши како отпад, тогаш зградата добива економска вредност која традиционалниот модел често не ја пресметува. Ellen MacArthur Foundation меѓу циркуларните деловни модели ги наведува адаптивните објекти, релокациските згради и зачувувањето на резидуалната вредност на материјалите.

Зградата на иднината можеби нема да има „крај“

Најголемата промена, всушност, не е техничка туку концептуална. Денешната архитектура често размислува- проектирај, изгради, користи, урни.

Циркуларната архитектура се обидува да создаде поинаков циклус или проектирај, изгради, користи, адаптирај, поправи, расклопи, повторно употреби.

Во таков модел, зградата не е конечен производ. Таа е систем од компоненти кои можат да продолжат да живеат и по нејзината првична функција.

И можеби токму тука лежи една од најинтересните иднини на архитектурата, наместо еден ден да гледаме багер како руши зграда и создава тони отпад, ќе гледаме работници кои внимателно ја расклопуваат, панел по панел, греда по греда, прозорец по прозорец, додека објектот постепено се претвора во материјали за следната зграда.

Зградата ќе исчезне. Но материјалот нема да заврши.