HAGYMATIKUM: Зградата што изгледа како да израснала од земјата

Архитектурата не треба само да се гледа, треба да се доживее

Во Макó, мал град во јужна Унгарија, недалеку од српската граница, постои зграда која тешко може да се гледа само како архитектура. Hagymatikum изгледа како нешто што не било проектирано, туку израснало од земјата, со огромни куполи, сводови, дрвени конструкции и ентериери во кои правата линија речиси и да нема главна улога.

Ова е едно од највпечатливите дела на унгарскиот архитект Имре Маковец, пионерот на таканаречената унгарска органска архитектура.

Проектиран во 2008 година и отворен во 2011, комплексот е замислен како термален и рекреативен центар во самиот град, но неговата архитектонска амбиција е многу поголема од функцијата. Официјалната фондација „Имре Маковец“ го опишува како комплекс составен од една огромна и четири помали градби, покриени со куполи, организирани околу кружен двор и низа отворени и затворени простори. 

На прв поглед, Hagymatikum може да потсети на фантастичен свет од бајка. На втор поглед, станува јасно дека зад необичните форми стои многу прецизна архитектонска идеја: зградата да не биде туѓо тело поставено врз пејзажот, туку негово продолжение.

Кога архитектурата станува „живо суштество“

Маковец е еден од најоригиналните претставници на европската органска архитектура на XX век. Наместо архитектурата да ја сведува на геометриски волумени и строги фасади, тој барал инспирација во природата, човечкото тело, дрвјата, растенијата и традиционалната унгарска архитектура.

Неговите објекти често изгледаат како да имаат сопствен карактер, како да се движат, растат или дишат. Фондацијата „Имре Маковец“ ја опишува неговата архитектура преку идејата за „building beings“, градби како суштества, со форми што потсетуваат на дрвја, растенија, птици и други природни структури. 

Токму таа идеја е особено силна во Hagymatikum.

Наместо класичен огромен базенски простор со рамна конструкција над главата, посетителот влегува во простор организиран околу голема централна купола, од која се разгрануваат помали простори со сопствени дрвени куполи. Фондацијата го опишува чувството како движење низ низа отворени и затворени простори, во кои архитектурата постепено се отвора кон посетителот. 

И тука се појавува една од најубавите карактеристики на проектот: дрвото не е само конструктивен материјал, станува дел од визуелниот јазик на зградата.

Дрвените куполи се потпираат на конструкции што потсетуваат на разгранети дрвја. Во централниот простор, пак, се појавува скулптурална форма што личи на растение кое излегува од пупка. Под друга конструкција, водата се слева преку столбови со форми налик на печурки. Архитектонскиот критичар Паоло Портогези токму овие детали ги поврзува со растителните форми на фотографиите на Карл Блосфелд.

Гауди како далечна паралела, но со унгарски корени

Ако првата асоцијација при погледот кон Hagymatikum е Антони Гауди, тоа не е сосема случајно. И двајцата архитекти ја отфрлаат стерилната геометрија во корист на архитектура која изгледа природно, скулптурално и речиси органски.

Но Маковец не е унгарска копија на Гауди.

Неговиот јазик е длабоко поврзан со унгарската народна архитектура, традиционалните материјали и локалниот пејзаж. Неговата органска архитектура е обид модерната зграда повторно да воспостави врска со човекот и местото во кое се наоѓа.

Тоа е особено видливо во Макó.

Самото име на градот е поврзано со кромидот, а симболиката на растението станува дел од архитектонскиот идентитет на градот. Во непосредна близина на Hagymatikum се наоѓа и Hagymaház, Куќата на кромидот, уште едно дело на Маковец, отворено во 2000 година. И таму архитектот користи органски форми, а четирите кули ја опкружуваат централната маса на објектот која, според неговиот сопствен опис, потсетува на тело на легнато животно. 

Со тоа, Макó практично станува мало урбано сценарио на органската архитектура на Маковец.

Внатрешноста е подеднакво важна како фасадата

Она што Hagymatikum го издвојува од голем број атрактивни современи објекти е тоа што спектаклот не завршува со фасадата.

Внатре продолжува истата архитектонска приказна.

Куполите, дрвените конструкции, сводовите, столбовите и природните форми создаваат простор кој повеќе личи на огромна скулптура отколку на класичен спортско-рекреативен објект. И официјалниот Hagymatikum денес ја определува зградата како едно од ремек-делата на унгарската органска архитектура, токму поради уникатниот ентериер и кровната конструкција која може да се гледа како уметничко дело. 

Тоа е суштината на Маковец: архитектурата не треба само да се гледа, треба да се доживее.

Човек не се движи низ Hagymatikum како низ конвенционална зграда. Просторот го води низ различни висини, кривини, светлосни отвори и конструкции, постојано менувајќи ја перспективата.

И токму затоа објектот функционира и без својата основна функција. Дури и кога би ги отстраниле базените, водата и туристичката програма, архитектурата би останала доволно силна сама по себе.

Архитектура која не сака да биде незабележлива

Hagymatikum не е направен за да се вклопи во просечноста.

Тој е зграда која намерно ја привлекува вниманието, но не со големина или раскош во класична смисла, туку со форма. Куполите изгледаат како круни на дрвја, конструкциите како гранки, а просторите како да се формирале природно.

И можеби токму затоа ова дело на Маковец е толку интересно денес, во време кога архитектурата сè почесто се потпира на совршено чисти линии, стаклени фасади и минимализам.

Hagymatikum оди во спротивна насока.

Тој покажува дека една современа зграда може да биде емоционална, скулптурална, локална и радикално различна, без да ја изгуби функционалноста.

Комплексот денес располага со базени, wellness и медицински содржини, сауна, детски простор, ресторан и други рекреативни содржини. Во поновата реконструкција е додадена и нова површина од 2.462 квадратни метри, со нови базени, приемен простор и други содржини, додека е уредена и околината со зелени површини и рекреативни содржини. 

Но најголемата атракција на Макó можеби и понатаму останува онаа што не може да се измери во квадратни метри:

чувството дека стоите внатре во зграда која не изгледа како да е изградена – туку како да пораснала.

Тоа е наследството на Имре Маковец: архитектура што не се обидува да ја победи природата, туку да разговара со неа.

И во Hagymatikum тој разговор е претворен во простор што тешко може да се заборави.

За главна фотографија би барал широк кадар од внатрешноста со големата централна купола и дрвените „гранки“, а не класична туристичка фотографија на базените, така текстот веднаш ќе изгледа како архитектонска приказна, а не како туристички напис.